Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

İngilizcedeki uzun ünlülerin sesi yaklaşık 1400 ile 1700 arasında köklü biçimde değişti; dilbilimciler buna Büyük Ünlü Kayması der. Matbaa İngiltere’ye tam bu dönemin ortasında, 1476’da geldi. Böylece yazım, söyleyiş hâlâ değişirken oturmaya başladı.

Historical linguistics / Great Vowel Shift

DilTarih

Kartın devamı

Değişime adını 1909’da Danimarkalı dilbilimci Otto Jespersen verdi. Kaymadan önce “bite” aşağı yukarı bugünkü “beet” gibi, “boot” da bugünkü “boat” gibi okunuyordu. Uzun ünlülerin her biri ağızda bir basamak yukarı çıktı; en üstteki ünlüler de bugün “bite” ve “house” kelimelerinde duyulan, iki ünlünün kaynaşmasıyla oluşan seslere dönüştü. Yazım tam bu sırada kâtiplerin ve matbaacıların elinde oturduğu için İngilizce harfler çoğu zaman eski sesleri gösterir. Aradaki farkı açan başka etkenler de var: başka dillerden alınan kelimeler, lehçelerin karışması, Latince kökü göstermek için eklenen harfler (“debt” kelimesindeki “b” gibi) ve “knight” kelimesindeki “k” ile “gh” seslerinin düşmesi gibi sonraki değişimler. Kaymanın neden yaşandığı ise hâlâ tartışılıyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Historical linguistics / Great Vowel Shift

İlgili kaynak: Great Vowel Shift
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakTarih

Bizanslı Yunan bilginler, Osmanlılar 1453’te İstanbul’u fethetmeden çok önce İtalya’da ders veriyordu. Fetih, elli yılı aşkın süredir devam eden bir akışı hızlandırdı: Hocalar, el yazmaları ve fikirler Bizans’tan İtalya’ya taşınıyordu.

1396’da Floransa’nın şansölyesi Coluccio Salutati, Bizanslı diplomat ve bilgin Manuel Hrisoloras’ı kentte Yunanca öğretmeye davet etti. Hrisoloras 1397’de geldi ve 1400’e kadar ders verdi. Öğrencilerinden tarihçi Leonardo Bruni bu gelişi kaçırılmayacak bir fırsat olarak anlatır: Ona göre kuzey İtalya’da yedi yüz yıldır Yunanca öğrenen olmamıştı. Hrisoloras’ın Erotemata (Sorular) adlı kitabı, Batı Avrupa’da yaygın olarak kullanılan ilk Yunanca dilbilgisi kitabı oldu. 1438–1439’da Katolik ve Ortodoks kiliselerini yeniden birleştirmek için toplanan Floransa Konsili, Batı’ya yeni Bizanslı düşünürler getirdi. Filozof Gemistos Plethon Platon üzerine dersler verdi; Trabzonlu Bessarion ise kardinal olup İtalya’da kaldı. Bessarion 1468’de, 482 Yunanca el yazması içeren kütüphanesini Venedik’e bağışladı; bu koleksiyon Venedik’teki Marciana Kütüphanesi’nin çekirdeğini oluşturdu.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTarih

Latince, Batı Roma İmparatorluğu’nun MS 476’da yıkılmasıyla ölmedi. Avrupa’nın dört bir yanındaki bilginler bin yılı aşkın bir süre bu dilde yazmayı sürdürdü. Halkın konuştuğu gündelik Latince ise zamanla İtalyanca, İspanyolca, Portekizce, Fransızca ve Rumenceye dönüştü.

Dilbilimciler halkın konuştuğu bu gündelik dile “Halk Latincesi” der; Cicero da ondan “kalabalıkların dili” diye söz etmişti. Bu dil 6. ile 9. yüzyıllar arasında bölgeden bölgeye farklılaşarak “Roman dilleri” denen dil ailesine dönüştü; bugün yüz milyonlarca insan bu dilleri konuşuyor. Yazıda ise Latince 19. yüzyılın başlarına kadar Avrupa’da bilimin ve eğitimin ortak dili olmayı sürdürdü. Okullarda 1700 dolaylarına kadar dersler büyük ölçüde Latince yapılıyordu. Isaac Newton da hareket ve kütle çekimi yasalarını ortaya koyduğu Principia’yı 1687’de Latince yayımladı. Canlıların bilimsel adları bugün hâlâ Carl Linnaeus’un Latince sistemine göre verilir: Her türün Homo sapiens (“bilge insan”) gibi iki sözcüklü bir adı vardır. Latince, Katolik Kilisesi’nin merkezî yönetimi olan Papalığın da resmî dilidir. Hukukta ve tıpta da “habeas corpus” (tutuklanan kişinin yargıç önüne çıkarılma hakkı) ya da “vertebra” (omur) gibi Latince terimler bolca kullanılır.

Ikigai DailyKartı aç
DinginlikTarih

“Kalem kılıçtan güçlüdür” sözünü, İngiliz yazar Edward Bulwer-Lytton 1839’da yazdığı Richelieu oyunu için buldu; oyunda bu sözü Fransız kardinal söyler. Sözcüklerin silahtan güçlü olduğu düşüncesi çok daha eskidir, ama onu bu kalıba döken ilk kişi Bulwer-Lytton’dır ve söz birkaç yıl içinde dilden dile dolaşmaya başladı.

Bulwer-Lytton’ın Richelieu ya da Komplo adlı oyunu, 7 Mart 1839’da Londra’daki Covent Garden Tiyatrosu’nda sahnelendi. Fransa Kralı XIII. Louis’nin başbakanı Kardinal Richelieu’yü dönemin ünlü oyuncusu William Charles Macready canlandırıyordu. İkinci perdede kardinal, gerçekten büyük insanların yönetiminde kalemin kılıçtan güçlü olduğunu söyler: Usta bir elde kalem imparatorları bile durdurabilir, bir devlet kılıca hiç başvurmadan kurtarılabilir. Benzer düşünceyi çok daha önce dile getirenler de olmuştu. Asurlu bilge Ahikar’ın öğütleri de aynı şeyi söyler: Bu öğütlerin MÖ 500 dolaylarından kalma bir kopyasında “Söz kılıçtan güçlüdür” yazar. Shakespeare’in Hamlet’inde de kılıç kuşanan pek çok kişinin kaz tüyü kalemlerden korktuğu söylenir. Türkçede bu söz “Kalem kılıçtan keskindir” biçimiyle de bilinir. Bulwer-Lytton (1803-1873), halk yığınlarını küçümseyen “the great unwashed” (yıkanmamış kalabalık) deyimini ve “Karanlık ve fırtınalı bir geceydi” diye başlayan ünlü roman girişini de İngilizceye kazandırdı.

Edward Bulwer-Lytton, Richelieu (1839)Kartı aç
MerakTarih

Normandiyalı William 1066’da Hastings Muharebesi’ni kazanınca İngiltere’de krallar ve soylular yaklaşık üç yüzyıl Fransızca konuştu. İngilizceye binlerce Fransızca sözcük girdi; bu yüzden İngilizcede aynı şey için çoğu zaman iki sözcük vardır: “begin” ile “commence” (başlamak), “freedom” ile “liberty” (özgürlük) gibi.

Norman fethinden sonra İngiltere’de üç dil kullanılıyordu: Sarayda ve soylular arasında Fransızca, kilisede ve resmî kayıtlarda Latince, halk arasında İngilizce. Fetihten sonraki bütün kralların ana dili Fransızcaydı; 1399’da tahta çıkan IV. Henry, ana dili İngilizce olan ilk kral oldu. İngilizcenin Fransızcadan en çok sözcük aldığı dönem 1250-1400 yılları arasıdır. Bugün İngilizce sözcüklerin yaklaşık üçte birinin Fransızca kökenli olduğu tahmin ediliyor; crown (taç), justice (adalet), parliament (parlamento) ve marriage (evlilik) bunlardan yalnızca birkaçı. İngiliz köylülerinin “cow” (inek) ve “pig” (domuz) beslediği, Norman soylularının ise “beef” (sığır eti) ve “pork” (domuz eti) yediği yolundaki ünlü hikâye büyük ölçüde bir efsanedir; onu Walter Scott 1819’da yayımlanan Ivanhoe romanıyla yaygınlaştırdı. Oysa bu Fransızca sözcükler yüzyıllar boyunca hem canlı hayvan hem de et için kullanıldı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTarih

Birleşmiş Milletler, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’ni 10 Aralık 1948’de kabul etti. Otuz maddelik bu metin, her insanın sahip olduğu temel hak ve özgürlükleri sıralar. Bugüne dek 500’den fazla dile çevrilen beyanname, Guinness Rekorlar Kitabı’na dünyanın en çok çevrilen belgesi olarak girdi.

Beyanname, İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından, yeni kurulan Birleşmiş Milletler bütün halklar ve uluslar için ortak bir insan hakları ölçüsü belirlemek istediğinde yazıldı. Metni hazırlayan komisyona, 1945’te ölen ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt’in eşi Eleanor Roosevelt başkanlık etti. İlk taslağı Kanadalı hukukçu John Humphrey hazırladı; son metne Fransız hukukçu René Cassin, Çinli diplomat P. C. Chang ve Lübnanlı düşünür Charles Malik de biçim verdi. BM Genel Kurulu beyannameyi Paris’teki Palais de Chaillot’da kabul etti: Türkiye’nin de aralarında bulunduğu 48 ülke lehte oy verdi, karşı oy çıkmadı, sekiz ülke çekimser kaldı. Beyanname bir antlaşma olmadığı için devletleri hukuken bağlamaz, ama sonraki pek çok uluslararası sözleşme ve ülke anayasası ona dayanır. BM’nin topladığı çeviriler 2016’da 500’ü aştı. 10 Aralık her yıl İnsan Hakları Günü olarak kutlanıyor.

Ikigai DailyKartı aç
Sıradaki kartBaskça, İspanya ile Fransa arasındaki Pirene Dağları’nın batısında konuşulur ve bilinen hiçbir dille akrabalığı yoktur. Batı Avrupa’da bugün yaşayan diller arasında Hint-Avrupa ailesinden gelmeyen tek yerli dil odur.Devam et →