Bugüne kadar yaklaşık 155.000 mantar türü bilimsel olarak tanımlandı; oysa gerçek sayının 2,2 ile 3,8 milyon arasında olduğu tahmin ediliyor. Yani mantar türlerinin onda dokuzundan fazlasının henüz bir adı bile yok.

Ikigai Daily

Kartın devamı

Bu aralık, mantar uzmanları David Hawksworth ile Robert Lücking’in 2017’de yayımladığı bir değerlendirmeden geliyor. İkili farklı kanıtları bir araya getirdi: yeni türlerin hâlâ ne hızla tanımlandığını, tek bir tür sanılan mantarın DNA’sı incelenince kaç ayrı türe ayrıldığını ve iyi incelenmiş bölgelerde mantar türlerinin bitki türlerine oranını. 2023’te yayımlanan bir çalışma ise en olası toplamı 2,5 milyon dolayında buldu. Mantarların çoğu hiç şapka oluşturmaz. Toprakta, bitkilerin içinde, likenlerde ve suda, mikroskobik mayalar ya da hif denen ince ipliklerden oluşan ağlar hâlinde yaşarlar; pek çoğu yalnızca toprak ya da su örneklerinde bulunan DNA’dan biliniyor. Her yıl 2.500 kadar yeni tür adlandırılıyor. Londra’daki Kew Botanik Bahçeleri’nin bilim insanlarına göre bu hızla hepsine ad vermek 750 ila 1.000 yıl sürer.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Ikigai Daily

İlgili kaynak: Mantar

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBilim

Kuzey Arjantin’in Jujuy bölgesindeki bir mağarada arkeologlar puma kemiğinden oyulmuş iki pipo buldu; yanlarında, algıyı değiştiren cebil ağacının tohumları da vardı. Pipoların içindeki kimyasal izler, 4.000 yılı aşkın süre önce psikoaktif bir bitkinin tüttürüldüğüne işaret ediyor. Bu, Güney Amerika’daki böyle bir kullanımın en eski kanıtları arasında.

Cebil (Anadenanthera colubrina), tohumlarında algıyı güçlü biçimde değiştiren triptamin bileşikleri bulunan bir Güney Amerika ağacıdır; And Dağları’nın daha kuzeyinde vilca diye anılır. Pipolar, And Dağları’ndaki yüksek platonun kenarında, Humahuaca vadisi yakınlarındaki küçük bir kaya sığınağı olan Inca Cueva 7’de bulundu; aynı katmanda cebil ve meskit ağacının tohumları da vardı. Bir zamanlar canlı olan maddelerdeki karbon-14’ün ne kadarının bozunduğunu ölçen radyokarbon yöntemi, yaklaşık 4.000 yıllık, yani MÖ 2100 dolaylarına ait yaşlar verdi. Kalıntılar triptamin içeren bir bitkinin tüttürüldüğünü gösteriyor, ama tam olarak hangi bitki olduğunu kanıtlayamıyor. Bölgede cebil kullanımı binlerce yıl sürdü: Kuzey Arjantin’deki Wichí halkının şifacıları, “hatáj” dedikleri bu tohumları 1990’larda hâlâ kullanıyordu.

Ikigai DailyKartı aç

MerakBilim

Çift yarık deneyinde ışık ya da elektron gibi parçacıklar iki dar yarıktan geçer ve ekranda art arda dizilen aydınlık ve karanlık şeritler bırakır; bu şeritler, üst üste binen dalgaların izidir. Her parçacığın hangi yarıktan geçtiği bir dedektörle kaydedilirse şeritler kaybolur.

Thomas Young 1800’lerin başında ışığı iki dar aralıktan geçirdi ve bunu, ışığın bir dalga olduğunun kanıtı olarak sundu. İki dalganın tepeleri üst üste geldiğinde dalgalar birbirini güçlendirir; bir dalganın tepesi ötekinin çukuruna denk geldiğinde ise birbirini söndürür. Fizikte buna girişim denir. Asıl şaşırtıcı sonuç maddeyle geldi. Claus Jönsson deneyi 1961’de elektronlarla tekrarladı. 1974’te İtalyan fizikçiler benzer bir düzenekte elektronları tek tek gönderdi: Her elektron ekrana tek bir nokta olarak düştü, ama binlerce nokta birikince yine şeritli desen ortaya çıktı. Benzer girişim sonradan 2.000 atoma varan moleküllerde, 2026’da da 7.000’den fazla sodyum atomundan oluşan kümelerde görüldü. Desenin kaybolmasının nedeni birinin bakması değildir: Parçacığın yolunu kaydeden her fiziksel etkileşim, bakan kimse olmasa bile, girişimi yaratan hassas kuantum durumunu bozar.

Ikigai DailyKartı aç

MerakBilim

Liken tek bir canlı değil, bir ortaklıktır. Gövdesini bir mantar oluşturur ve içinde bir yeşil alg ya da siyanobakteri, yani güneş ışığıyla besin üreten bir tür bakteri barındırır; bu ortak da karşılığında mantarı şekerle besler.

Likenler uzun süre tek bir canlı sanıldı. 1867’de İsviçreli botanikçi Simon Schwendener, her likenin aslında alglerle birlikte yaşayan bir mantar olduğunu ileri sürdü; döneminin pek çok uzmanı bu fikre karşı çıktı. Biyologlar, farklı canlıların iç içe yaşaması anlamına gelen “simbiyoz” sözcüğünü ilk kez likenler için kullandı. 2016’da Toby Spribille’in yönettiği bir ekip, birçok likende üçüncü bir ortak buldu: ikinci bir mantar olan bir maya. Bugün yaklaşık 20.000 liken türü biliniyor; ağaç kabuğunda, çıplak kayada, Arktik tundrada, hatta çölde yetişirler. İnsanlar likenlerden uzun zamandır yararlanıyor: Okullarda asitleri ayırt etmek için kullanılan turnusol kâğıdının boyası bir likenden elde edilir. Ren geyiklerinin kışın beslendiği “Ren geyiği yosunu” da aslında yosun değil, bir likendir.

Ikigai DailyKartı aç

MerakBilim

Mercan resiflerini, denizanalarının akrabası olan ve polip denen küçük hayvanlar kurar. Poliplerin dokularında yaşayan mikroskobik algler güneş ışığını onlar için besine çevirir; bu ortaklık sayesinde resifler yeryüzünün en zengin yaşam alanları arasına girer.

Her polip kendi altına kireçtaşından (kalsiyum karbonat) bir iskelet yapar; binlerce yıl içinde bu iskeletler üst üste birikerek resifleri oluşturur. Bugünkü resiflerin çoğu 10.000 yıldan gençtir. Poliplerin içinde yaşayan ve zooksantel denen algler, mercanın besininin yüzde 90’ına kadarını sağlar. Besinleri dışarı kaçırmadan yeniden kullanan bu tür ortaklıklar, Charles Darwin’in 1842’de dile getirdiği bir bilmeceyi de açıklamaya yardım eder: Besin bakımından yoksul tropik denizlerde resifler nasıl bu kadar zengin olabiliyor? Deniz uzun süre fazla ısınırsa mercanlar algleri dışarı atar ve bembeyaz kalır; buna mercan beyazlaması denir. Beyazlayan mercan henüz ölmemiştir, ama sıcaklık sürerse açlıktan ölebilir. 2023’te başlayan ve ABD’nin okyanus ve atmosfer kurumu NOAA’nın Nisan 2024’te doğruladığı dördüncü küresel mercan beyazlaması, en az 82 ülke ve bölgede resifleri etkiledi.

Ikigai DailyKartı aç

MerakBilim

Yerkürenin dış kabuğu dev levhalara bölünmüştür; levhalar yılda birkaç santimetre, yani tırnaklarımızın uzadığı hızla kayar. Ayrıldıkları yerde yeni okyanus tabanı oluşur; çarpıştıkları yerde eski taban mantoya gömülür, dağlar yükselir. Levha tektoniği denen bu yavaş hareket, depremlerin ve volkanların çoğunun da kaynağıdır.

Kıtaların hareket ettiği fikrini 1912’de Alfred Wegener ortaya attı; ama jeologlar bu fikri ancak 1960’larda benimsedi. O yıllarda okyanus tabanı araştırmaları, okyanus ortası sırtlarında sürekli yeni kabuk oluştuğunu ve bu kabuğun iki yana doğru açıldığını gösterdi. Eski okyanus tabanı ise bir levhanın ötekinin altına daldığı yitim zonlarında mantoya geri gömülür. Bu yüzden okyanus tabanının en yaşlı geniş bölümleri yalnızca 180-200 milyon yaşındadır; oysa bazı kıta kayaçları yaklaşık 4 milyar yaşındadır. Türkiye bu hareketin canlı bir örneğidir: Ülkenin büyük bölümü küçük Anadolu levhasının üzerindedir. Levhanın kuzey sınırını çizen Kuzey Anadolu Fayı’nda 1999 İzmit depremi, doğu sınırındaki Doğu Anadolu Fayı’nda da 2023 Kahramanmaraş depremleri yaşandı.

Ikigai DailyKartı aç

Sıradaki kartBitki türlerinin yaklaşık beşte dördü, kökleriyle iç içe yaşayan mikorizal mantarlarla ortaklık kurar. Bitki, fotosentezle ürettiği şekerin bir kısmını mantara verir; mantarın ince iplikleri de toprakta köklerin ulaşamadığı yerlere uzanır ve bitkiye su ile fosfor gibi besinler getirir.Devam et →

Bugüne kadar yaklaşık 155.000 mantar türü bilimsel olarak tanımlandı; oysa gerçek sayının 2,2 ile 3,8 milyon arasında olduğu tahmin ediliyor. Yani mantar türlerinin onda dokuzundan fazlasının henüz bir adı bile yok.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Liken tek bir canlı değil, bir ortaklıktır. Gövdesini bir mantar oluşturur ve içinde bir yeşil alg ya da siyanobakteri, yani güneş ışığıyla besin üreten bir tür bakteri barındırır; bu ortak da karşılığında mantarı şekerle besler.

Mercan resiflerini, denizanalarının akrabası olan ve polip denen küçük hayvanlar kurar. Poliplerin dokularında yaşayan mikroskobik algler güneş ışığını onlar için besine çevirir; bu ortaklık sayesinde resifler yeryüzünün en zengin yaşam alanları arasına girer.