Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

İkinci Dünya Savaşı’nda İngiltere’deki Bletchley Park’ın şifre çözücüleri, Enigma ve Lorenz makineleriyle şifrelenmiş Alman mesajlarını okudu. Bunun için ilk hesaplama makinelerinden bazılarını geliştirdiler; dünyanın ilk programlanabilir elektronik dijital bilgisayarı Colossus da bunlardan biriydi.

Ikigai Daily

TeknolojiTarih

Kartın devamı

Londra’nın kuzeybatısındaki bir malikâne olan Bletchley Park, savaş yıllarında İngiliz şifre çözücülerin merkeziydi; çalışanlarının yaklaşık dörtte üçü kadındı. Çalışmalar Polonya’nın başarısına dayanıyordu: Savaştan beş hafta önce Polonya Şifre Bürosu, İngiliz ve Fransız uzmanlara Enigma’yı nasıl çözdüğünü göstermişti. 1940’tan itibaren Bombe adlı elektromekanik makineler, Enigma’nın olası ayarlarını büyük bir hızla taradı; bu makineleri Alan Turing tasarlamış, Gordon Welchman geliştirmişti. Alman Yüksek Komutanlığı’nın kullandığı Lorenz makinesinin şifresi ise Colossus’la çözüldü. Colossus’u İngiliz Posta İdaresi’nin mühendisi Tommy Flowers yapmıştı. Makine ilk mesajını Şubat 1944’te çözdü; geliştirilmiş modeli de Müttefiklerin Normandiya Çıkarması’ndan birkaç gün önce çalışmaya başladı. Kendisi de Bletchley’de çalışmış olan tarihçi Harry Hinsley, bu çalışmaların savaşı iki ila dört yıl kısalttığını tahmin etti; başka tarihçilere göre kazanç daha küçüktü ve böyle bir süre ölçülemez. Bütün bunlar 1970’lere kadar gizli kaldı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Ikigai Daily

İlgili kaynak: Bletchley Park
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakTarih

Neil Armstrong 20 Temmuz 1969’da Ay’dan telsizle “Houston, burası Sükûnet Üssü. Kartal indi” dediğinde, sesi Dünya’ya yaklaşık 1,3 saniye sonra ulaştı. Radyo dalgaları ışık hızıyla yol alır, Ay ise Dünya’dan yaklaşık 384.000 km uzaktadır.

Kartal, Armstrong ile Buzz Aldrin’i Ay yüzeyine indiren Ay modülünün adıydı. Işık, dolayısıyla radyo dalgaları da saniyede 300.000 km’ye yakın yol alır. Ay’ın ortalama uzaklığı 384.400 km kadar olduğu için sinyalin bir yöne gitmesi yaklaşık 1,28 saniye sürer. Bu yüzden Houston’daki Görev Kontrol Merkezi’yle yapılan konuşmalarda her cevap, kaçınılmaz olarak 2,6 saniye kadar gecikmeyle geliyordu. Sinyalleri Kaliforniya’daki Goldstone ile Avustralya’daki Honeysuckle Creek ve Parkes istasyonlarının dev çanak antenleri aldı. İlk adımların en net televizyon görüntüleri Avustralya’dan geldi ve yayını tahminen 600 milyon kişi canlı izledi. Astronotlar Ay’dan ayrılmadan önce yüzeye, ışığı geldiği yöne geri yansıtan bir panel yerleştirdi. Bilim insanları bugün de bu panele lazer gönderip ışığın dönüş süresini ölçüyor; Ay’ın Dünya’dan her yıl yaklaşık 3,8 cm uzaklaştığını bu ölçümler sayesinde biliyoruz.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTeknoloji

Apollo Yönlendirme Bilgisayarı, astronotları Ay’a götürürken yalnızca 4 kilobayt kadar yazılabilir, 72 kilobayt kadar da kalıcı bellekle çalışıyordu. Programlar belleğe elle örülerek işlenmişti: “Halat bellek” denen bu yöntemde tel minicik bir mıknatıs halkanın içinden geçiyorsa 1, yanından geçiyorsa 0 anlamına geliyordu.

Bilgisayarı MIT Enstrümantasyon Laboratuvarı tasarladı, Raytheon şirketi üretti. Silikon yongaları, yani entegre devreleri kullanan ilk bilgisayarlardan biriydi ve 28 litrelik bir hacme sığıyordu. Belleği, 16 bitlik, yani 16 ikili basamaktan oluşan “sözcüklerle” ölçülürdü: 2.048 yazılabilir, 36.864 kalıcı sözcük. Apollo 11, 20 Temmuz 1969’da Ay’a inerken bilgisayar 1202 ve 1201 alarmları verdi. İnişten vazgeçmek gerekirse diye bir radar açık bırakılmıştı; bu radar, bilgisayarın işlem zamanını boşuna harcayıp onu aşırı yüklüyordu. J. Halcombe Laning’in tasarladığı işletim sistemi, acil olmayan işleri bırakıp bir anda yeniden başladı; iniş programları ise çalışmayı sürdürdü. Bu yüzden Görev Kontrol Merkezi mürettebata inişe devam etmesini söyledi. Uçuş yazılımını Margaret Hamilton’ın yönettiği bir ekip yazmıştı; Hamilton 2016’da ABD’nin en yüksek sivil nişanlarından Başkanlık Özgürlük Madalyası’nı aldı. Bilgisayarın gücü, 1970’lerin sonundaki ilk ev bilgisayarlarınınkine yakındı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTeknoloji

Antikitera düzeneği, büyük olasılıkla MÖ 2. yüzyılda yapılmış, dişlilerle çalışan bir Yunan aygıtıdır. Tutulmaları önceden bildirmek için 223 kamerî ayı kapsayan sarmal bir kadranı vardı: Kadrandaki işaretler Güneş ya da Ay tutulması beklenen ayları gösteriyor, yazıtlar da tutulmanın saati gibi ayrıntıları veriyordu.

Düzenek 1901’de bulundu. Süngerciler, Yunanistan’ın Antikitera adası açıklarında Roma döneminden kalma bir batıktan pek çok eser çıkarmıştı; aşınıp kabuk bağlamış bu yığın da onların arasındaydı. Gemi MÖ 70–60 dolaylarında batmıştı. Elle çevrilen bronz dişlileri Güneş’in ve Ay’ın hareketlerini gösteriyordu. Bu yüzden bilinen en eski analog bilgisayar, yani rakamlarla değil hareketli parçalarla hesap yapan bir makine sayılır. Tutulma kadranı Saros döngüsüne dayanır: 223 kamerî ay, yani yaklaşık 18 yıl 11 gün sonra Güneş, Dünya ve Ay hemen hemen aynı konuma döner ve tutulmalar benzer bir düzenle yinelenir. Kamerî ay, bir yeni aydan ötekine kadar geçen süredir. Kadrandaki 51 bölmede yer alan işaretler 38 Ay ve 27 Güneş tutulmasını gösterir. Bunların çoğu ancak 2000’lerde, aralarında Mike Edmunds ve Tony Freeth’in de bulunduğu araştırmacılar parçaların içini röntgen taramalarıyla görüntüleyince okunabildi. Muhtemelen gezegenleri gösteren ön yüz ise büyük ölçüde kayıptır.

Antikythera Mechanism Research Project / NatureKartı aç
MerakTeknoloji

Kâğıt para ilk kez Çin’de kullanıldı. 11. yüzyılın başında Sichuan’daki tüccarlar, ağır demir sikkelerin yerine jiaozi denen kâğıt senetler çıkarmaya başladı; 1023’te bu işi Song devleti üstlendi. Avrupa’nın ilk banknotları ise 1661’de İsveç’te basıldı.

Fikrin kökleri Tang hanedanına (618–907) uzanır: 804’te tüccarlar “uçan para” denen kâğıt belgeler kullanıyordu. Bu belgeler sayesinde sikke taşımadan Çin’in bir ucundan öbürüne para gönderebiliyorlardı. Demir sikkelerin büyük ödemeler için fazla ağır olduğu Sichuan’da, bölgenin merkezi Chengdu’daki özel işletmeler jiaozi senetleri çıkarmaya başladı. Bu işletmelerden bazıları iflas edince devlet 1023’te kendi dairesini kurdu, ertesi yıl da ilk resmî banknotları bastı. Kâğıt para güvene dayanıyordu: Bir banknot, onu çıkaranın verdiği söz kadar değerliydi. Bu güven kötüye de kullanılabiliyordu; Song yönetimi karşılığında sikke bulunmayan yığınla banknot basınca fiyatlar hızla yükseldi. Avrupalılar kâğıt parayı, 13. yüzyılda Moğol hükümdarı Kubilay Han’ın banknotlarını anlatan Marco Polo gibi gezginlerden öğrendi. Avrupa’nın ilk banknotlarını 1661’de İsveç’teki Stockholms Banco çıkardı; banka altı yıl sonra battı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTeknoloji

Manyetik pusula Çin’de fal ve feng şui aracı olarak doğdu; feng şui, evlerin ve mezarların yerini araziyle uyumlu seçme sanatıdır. Çinli denizcilerin mıknatıslı bir iğneyle yön bulduğunu anlatan ilk kayıtlar 12. yüzyılın başlarına aittir.

Çin’deki ilk yön bulucular büyük olasılıkla “güneyi gösteren kaşıklar”dı. Bu kaşıklar, doğal olarak mıknatıslı bir demir cevheri olan mıknatıs taşından yapılırdı. Yönlerin işaretlendiği pürüzsüz bir bronz levhaya konan kaşık, sapı güneyi gösterene kadar dönerdi. Han hanedanı döneminden (MÖ 206–MS 220) kalma metinler böyle araçları anlatıyor gibidir, ama arkeologlar henüz böyle bir kaşık bulamadı. Asıl adım Song hanedanı döneminde atıldı. Bilgin Shen Kuo 1088’de, mıknatıs taşına sürtülerek mıknatıslanan iğneleri anlattı ve bunların tam kuzey-güney yönünü göstermediğini fark etti; bugün buna manyetik sapma deniyor. Birkaç on yıl sonra yazar Zhu Yu, denizcilerin geceleri yıldızlara, gündüzleri güneşe bakarak yol aldığını, hava kapalıyken de güneyi gösteren iğneye başvurduğunu yazdı. Avrupa’da pusuladan söz eden ilk yazılı kayıt 1190 dolaylarına aittir.

Ikigai DailyKartı aç
Sıradaki kartABD’nin bir araştırma ağı olan ARPANET, ilk mesajını 29 Ekim 1969’da Los Angeles’taki Kaliforniya Üniversitesi’nden (UCLA) Stanford Araştırma Enstitüsü’ne iletti. Veriyi küçük “paketlere” bölüyordu: Paketler ayrı ayrı yol alıyor, varınca yeniden birleşiyordu. ARPANET, internetin başlıca öncüsü oldu.Devam et →