Alman bilim insanı Alfred Wegener 1912’de kıtaların bir zamanlar birleşik olduğunu ve yavaşça birbirinden uzaklaştığını öne sürdü. Okyanusların iki yakasındaki benzer fosillere, kayalara ve kıyıların birbirine oturmasına dikkat çekti; ama kıtaları neyin hareket ettirdiğini açıklayamadığından fikri onlarca yıl tartışıldı.

Bilim tarihi

Kartın devamı

Wegener fikrini ilk kez 1912’de bir konferansta anlattı, 1915’te yayımladığı Kıtaların ve Okyanusların Kökeni adlı kitabında geliştirdi. Jeologların çoğu fikri reddetti; asıl gerekçe, önerdiği kuvvetlerin koca kıtaları okyanus tabanı boyunca sürükleyemeyecek kadar zayıf olmasıydı. Wegener 1930’da bir Grönland seferinde öldü. 1950’lerden itibaren yeni kanıtlar tabloyu değiştirdi: kayaların Dünya’nın geçmişteki manyetik alanının izini sakladığı (paleomanyetizma), okyanus tabanının da okyanus ortası sırtlarında oluşup iki yana açıldığı anlaşıldı. Bu bulgular ve dünya genelindeki deprem örüntüleri 1960’larda levha tektoniği kuramını doğurdu: Dünya’nın dış kabuğu hareket eden levhalardan oluşur. Kıta kayması da böylece eksik kalan açıklamasına kavuştu.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Bilim tarihi

İlgili kaynak: Alfred Wegener

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikBilim

İnsanlar mayaların ve bakterilerin varlığından habersizken, binlerce yıl boyunca fermantasyondan yararlanarak ekmek kabarttı, sütü yoğurda ve peynire çevirdi, yiyecekleri bozulmadan sakladı.

Fermantasyonda mayalar ve bakteriler şekerleri parçalar; ortaya asit, gaz ya da alkol çıkar. Başta ekmek ve bira mayası olarak bilinen Saccharomyces cerevisiae olmak üzere mayalar, hamuru kabartan karbondioksiti ve meyve suyunu şaraba çeviren alkolü üretir. Laktik asit bakterileri sütü yoğurda, lahanayı turşuya ya da kimçiye çevirir; oluşan asit zararlı mikropları da uzak tutar. Çin’deki Jiahu adlı Neolitik köyde bulunan çanak çömlek kalıntıları, yaklaşık 9.000 yıl önce pirinç, bal ve meyveden mayalanmış bir içki yapıldığını gösteriyor. Yoğurt sözcüğü de Türkçeden birçok dile geçmiştir. Mayalanmaya canlı mikropların yol açtığını ancak 1850’lerde ve 1860’larda Louis Pasteur gösterdi; bu çalışmalar pastörizasyonun da yolunu açtı.

Rockefeller University RockEDUKartı aç

MerakTarih

Amerika’nın yerli çiftçileri mısır, fasulye ve kabağı aynı tarlada birlikte eker. Birbirinin büyümesine yardım eden bu üç bitkiye “Üç Kız Kardeş” denir.

Bu üç bitki ilk olarak Mezoamerika’da, yani bugünkü Meksika ve Orta Amerika’da evcilleştirildi: Önce, yaklaşık 10.000 yıl önce kabak, sonraki binlerce yıl içinde de mısır ve fasulye. Üçünü birlikte ekmek zamanla Kuzey Amerika’nın büyük bölümüne yayıldı. Her bitkinin bir görevi vardır. Mısır sapı, tırmanan fasulyeye sırık olur; fasulye köklerindeki küçük yumrularda yaşayan bakteriler havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği hâle getirip toprağı zenginleştirir; kabağın geniş yaprakları da toprağı gölgeleyip nemini korur ve yabani otları bastırır. Kuzeydoğudaki Haudenosaunee (İrokua) halkının anlatılarında bu bitkiler, ancak birlikteyken gelişen üç kız kardeştir. Modern bir deney, bu geleneksel karışık ekimin, bitkilerin her birini tek başına ekmekten daha fazla besin enerjisi ve protein verdiğini gösterdi.

Smithsonian Folklife FestivalKartı aç

AzimBilim

Gregor Mendel, Brno’daki manastırının bahçesinde bezelye yetiştirerek kalıtımın temel yasalarını ortaya koydu ve sonuçlarını 1866’da yayımladı. Makalesi, ölümünden on altı yıl sonra, 1900’e kadar neredeyse hiç ilgi görmedi.

Mendel, bugünkü Çekya’da bulunan Brno’daki Aziz Tomas Manastırı’nda Aziz Augustinus tarikatından bir keşişti; sonradan manastırın başrahibi oldu. Yaklaşık sekiz yıl boyunca binlerce bezelye bitkisini yetiştirip birbiriyle çaprazladı; tohum biçimi, çiçek rengi gibi özelliklerin kuşaktan kuşağa nasıl geçtiğini izledi ve bunların öngörülebilir oranlarla aktarıldığını buldu. Sonuçları 1865’te Brno Doğa Tarihi Derneği’nde anlattı, ertesi yıl yayımladı; ama çalışmanın önemini kavrayan pek olmadı. 1900 dolayında üç botanikçi, Hugo de Vries, Carl Correns ve Erich von Tschermak, benzer sonuçlara ulaştı ve Mendel’in makalesini gün yüzüne çıkardı. Onun tanımladığı kurallar bugün hâlâ Mendel kalıtımı adıyla okutuluyor.

Bilim tarihiKartı aç

AzimBilim

Srinivasa Ramanujan, Madras’ta kâtip olarak çalışan ve matematiği büyük ölçüde kendi kendine öğrenmiş bir gençti. 1913’te Cambridge’deki matematikçi G. H. Hardy’ye kendi bulduğu sonuçlarla dolu bir mektup yolladı; bir yıl sonra da Hardy’yle çalışmak için İngiltere’ye gitti.

Madras’taki matematikçiler onun yeteneğini daha önce fark etmiş, Hindistan’dan ayrılmadan önce yazılarını yayımlamasına ve destek bulmasına yardım etmişti. Cambridge’de Hardy’yle yakın çalışan Ramanujan, tam sayıları inceleyen sayılar kuramında ve sonsuz serilerde çarpıcı sonuçlar elde etti. Hardy bu ortaklığı sonradan hayatının tek romantik olayı diye anlattı. Ramanujan 1918’de Royal Society üyeliğine seçildi. İngiltere’de sağlığı bozuldu; 1919’da Hindistan’a döndü ve ertesi yıl, 32 yaşında öldü. Kanıtsız yazılmış sonuçlarla dolu defterleri matematikçileri onlarca yıl uğraştırdı; bazı fikirleri bugün hâlâ kullanılıyor.

History of mathematicsKartı aç

MerakTarih

Coğrafyacı İdrîsî, Sicilya Kralı II. Roger için hazırladığı Tabula Rogeriana adlı dünya atlasını 1154’te tamamladı. On beş yıl kadar, eski coğrafya kitaplarında yazanları gezginlerden derlediği anlatılarla karşılaştırdı.

İdrîsî 1100 dolaylarında, büyük olasılıkla Septe’de (bugünkü Ceuta) doğdu ve Kurtuba’da okudu. Ardından II. Roger onu, Arap, Yunan ve Latin bilgisinin buluştuğu Palermo’daki sarayına çağırdı. Eserin Arapça adı Nüzhetü’l-Müştâk, kabaca “uzak ufukları aşmaya hevesli olanın gezisi” anlamına gelir. Kitap bilinen dünyayı güneyden kuzeye yedi iklim kuşağına, her kuşağı da on bölüme ayırır; böylece yollar, limanlar, mesafeler ve ticaret üzerine açıklamalarla birlikte yetmiş bölge haritası ortaya çıkar. Dönemin birçok İslam haritasında olduğu gibi güney yukarıdadır. İdrîsî ayrıca büyük bir gümüş levhaya bir dünya haritası kazıdı; bu levha bugün kayıptır. II. Roger, eserin tamamlanmasından yalnızca birkaç hafta sonra öldü.

Tabula RogerianaKartı aç

Sıradaki kartGregor Mendel, Brno’daki manastırının bahçesinde bezelye yetiştirerek kalıtımın temel yasalarını ortaya koydu ve sonuçlarını 1866’da yayımladı. Makalesi, ölümünden on altı yıl sonra, 1900’e kadar neredeyse hiç ilgi görmedi.Devam et →