Ikigai Daily
Menü
AzimBilgi

Massachusetts’teki Wampanoag halkının dili Wôpanâak, 19. yüzyılda konuşulmaz oldu. Mashpee Wampanoag halkından Jessie Little Doe Baird 1990’lardan itibaren dili eski yazılı kayıtlardan yeniden kurdu; kızı da yüz yılı aşkın bir aradan sonra bu dili ana dili olarak konuşan ilk kişi oldu.

Mashpee, Massachusetts, 1993

DilTarih

Kartın devamı

Baird, her şeyin rüyalarla başladığını anlatır: Rüyalarında insanlar ona anlamadığı sözcüklerle sesleniyordu; bunların Wôpanâak olduğunu sonradan anladı. 1993’te Wôpanâak Dilini Geri Kazanma Projesi’ni kuranlar arasında yer aldı; MIT’de dilbilimci Kenneth Hale’le çalışarak 2000’de dilbilim yüksek lisansını tamamladı. Elindeki malzeme beklenenden zengindi: Amerika kıtasında basılan ilk Kitab-ı Mukaddes olan 1663 tarihli çeviri, bir de Wampanoagların 1600’ler ve 1700’lerde kendi dillerinde yazdığı çok sayıda mektup, tapu ve vasiyetname. Dilbilgisi ve söyleyiş için akraba Algonkin dillerinden yararlandı. Başlattığı sözlükte bugün 10.000’den fazla madde var. 2010’da, “dâhi bursu” diye de anılan MacArthur Bursu’nu aldı. Mashpee’de bugün küçük çocuklara bu dilde eğitim veren bir okul da var.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: MacArthur Foundation

İlgili kaynak: Massachusett dili
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakDil

Mors alfabesi her harfi kısa ve uzun işaretlerden oluşan bir desenle yazar; böylece bir mesaj tıkırtı, ses, ışık ya da elektrik sinyali olarak yol alabilir. 1840’lardan itibaren elektrikli telgrafla uzak mesafelere mesaj göndermeyi mümkün kıldı.

Samuel Morse’un 1837 dolaylarındaki ilk telgraf kodu yalnızca rakamlardan oluşuyordu; her sayı bir kod sözlüğündeki bir sözcüğe karşılık geliyordu. Ortağı Alfred Vail 1840’ta kodu harflere genişletti ve en sık kullanılan harflere en kısa işaretleri verdi. Hangi harflerin sık kullanıldığını, yerel bir gazetenin matbaasındaki kurşun harfleri sayarak bulmuştu. 1848’de Alman telgraf öncüsü Friedrich Gerke kodu sadeleştirdi; onun sürümü, 1865’te Paris’te kabul edilen Uluslararası Mors Alfabesi’nin temeli oldu. Gemiler, ünlü SOS dâhil imdat çağrılarını 1999’da uyduya dayalı sistemlere geçilene kadar Mors’la gönderdi. Amatör telsizciler Mors’u bugün de kullanıyor, seyrüsefer vericileri de kimliklerini hâlâ Mors koduyla bildiriyor.

Library of Congress / Smithsonian InstitutionKartı aç
MerakDil

İngiliz mimar Michael Ventris, boş zamanlarında uğraşarak 1952’de Linear B yazısını çözdü. Tunç Çağı’nda Girit’te ve Yunanistan anakarasında kullanılan bu yazı, yarım yüzyıldır uzmanlara direniyordu. Ventris, Amerikalı araştırmacı Alice Kober’ın daha önceki çalışmalarından yararlandı.

Arthur Evans, 1900’den itibaren Girit’teki Knossos’ta Linear B ile yazılmış binlerce kil tablet bulmuştu. Ventris tabletleri ilk kez 1936’da, 14 yaşındayken Londra’daki bir sergide gördü ve Evans’ı dinledi. Kober, bu yazıdaki sözcüklerin sonlarının Latincede ya da Yunancada olduğu gibi değiştiğini göstermişti. Ventris de işaretleri tablolara yerleştirerek hangi sesleri karşıladıklarını buldu. Uzmanların çoğu dilin Yunanca olmadığını düşünüyordu, ama sonuçlar bunun Yunancanın erken bir biçimi olduğunu gösterdi. Ventris bunu 1 Temmuz 1952’de BBC radyosundaki bir konuşmada duyurdu. Konuşmayı dinleyen Cambridge’li klasik filolog ve savaş yıllarının şifre çözücüsü John Chadwick ona katıldı. Çözülen tabletler, sarayın koyun, zeytinyağı, baharat ve savaş arabası tekerleği kayıtlarıydı. Ventris 1956’da, 34 yaşında bir trafik kazasında öldü.

University of CambridgeKartı aç
AzimDil

Küçükken geçirdiği bir kaza sonucu kör olan Louis Braille, körlerin bugün hâlâ okuduğu altı noktalı kabartma yazıyı on beş yaşında geliştirdi. Harf başına on iki noktaya varan mevcut bir sistemi alıp altı noktaya indirdi; böylece bir harf tek parmak ucuyla bir seferde algılanabiliyordu.

Braille üç yaşındayken babasının saraç atölyesinde bir aletle gözünü yaraladı; enfeksiyon öbür gözüne de yayıldı ve beş yaşına geldiğinde tamamen kör olmuştu. Paris’teki Kraliyet Kör Gençler Enstitüsü’nde, eski bir subay olan Charles Barbier’nin kabartma nokta sistemiyle tanıştı. Bu sistem çoğu zaman karanlıkta emir okumaya yarayan bir askerî şifre diye anlatılır; oysa Barbier’nin 1815 tarihli kitabında askerî bir amaçtan hiç söz edilmez. Barbier’nin on iki noktalı uzun hücreleri parmakla tek dokunuşta algılanamıyordu; Braille’in altı noktalı hücresi ise algılanabiliyordu ve elle okumayı akıcı hâle getirdi. Braille’in kendi okulu, okuması zor ve elle yazılması imkânsız kabartma Latin harflerini yeğleyerek sistemi o yaşarken benimsemedi; öğrenciler onu gizlice öğrendi. Sistem, Braille’in 43 yaşında veremden ölümünden iki yıl sonra, 1854’te kabul edildi.

TarihKartı aç
AzimDil

Sequoyah, hiçbir dilde okuma yazma bilmeyen bir Çeroki gümüş ustasıydı. Yaklaşık on iki yılını Çeroki dilinin heceleri için bir işaret takımı yaratmaya verdi; yazı 1821’de tamamlandıktan birkaç yıl sonra Çerokilerin büyük bölümü okuyup yazabiliyordu.

Anlatılanlara göre yıllarca alay konusu oldu; bazı komşuları büyü yaptığını düşündü, bir hikâyeye göre de ilk çalışmaları yakıldı. Önce her sözcük için ayrı bir işaret denedi, sonra dilin hecelere ayrılabileceğini fark etti ve 85 kadar işarette karar kıldı; ortaya çıkan şey alfabe değil, bir hece yazısıydı. İşe yaradığını kanıtlamak için küçük kızına, önceden bilmesinin mümkün olmadığı bir mesajı yüksek sesle okuttu. Yazı şaşırtıcı bir hızla yayıldı: 1828’de Çerokiler iki dilli bir gazete olan Cherokee Phoenix’i basıyordu. Sequoyah, kendisi okuma yazma bilmeden eksiksiz bir yazı sistemi yaratan, tarihte bilinen çok az kişiden biridir.

TarihKartı aç
AzimDil

Kore alfabesi Hangıl, sıradan halk da okuyup yazabilsin diye 1443’te Kral Sejong döneminde yaratıldı. O güne dek Koreliler, öğrenmesi yıllar süren klasik Çinceyle yazıyordu; az sayıda ve düzenli harften oluşan Hangıl ise çok daha çabuk öğrenilebiliyordu.

Yazı 1446’da, “halkı eğitmek için doğru sesler” anlamına gelen Hunminjeongeum adlı bir belgeyle halka duyuruldu. Belgeye eşlik eden açıklamada, akıllı bir kişinin harfleri bir sabah içinde öğrenebileceği yazılıdır. Ünsüzlerin biçimi, o sesi çıkarırken dilin, dudakların ya da gırtlağın aldığı konumdan türetilmiştir; bu, dönemi için alışılmadık ölçüde bilinçli bir tasarımdı. Harfler kare biçimli hece blokları hâlinde bir araya gelir. Bazı saray bilginleri Çince karakterleri bırakmanın barbarlığa doğru bir adım olacağını söyleyerek karşı çıktı ve seçkinler yüzyıllar boyunca Çince yazmayı sürdürdü. Hangıl ise mektuplar, halk edebiyatı ve gündelik yazışmalar yoluyla yayıldı; bugün Korece metinlerin neredeyse tamamı onunla yazılıyor.

TarihKartı aç
Sıradaki kart1970’lere gelindiğinde Maori çocuklarından çok azı Maorice konuşarak büyüyordu. Çare 1982’de bulundu: kōhanga reo, yani “dil yuvası”. Bu anaokullarında yaşlılar en küçük çocuklara bakıyor ve onlarla bütün gün yalnızca Maorice konuşuyordu.Devam et →