Mors alfabesi her harfi kısa ve uzun işaretlerden oluşan bir desenle yazar; böylece bir mesaj tıkırtı, ses, ışık ya da elektrik sinyali olarak yol alabilir. 1840’lardan itibaren elektrikli telgrafla uzak mesafelere mesaj göndermeyi mümkün kıldı.

Library of Congress / Smithsonian Institution

Kartın devamı

Samuel Morse’un 1837 dolaylarındaki ilk telgraf kodu yalnızca rakamlardan oluşuyordu; her sayı bir kod sözlüğündeki bir sözcüğe karşılık geliyordu. Ortağı Alfred Vail 1840’ta kodu harflere genişletti ve en sık kullanılan harflere en kısa işaretleri verdi. Hangi harflerin sık kullanıldığını, yerel bir gazetenin matbaasındaki kurşun harfleri sayarak bulmuştu. 1848’de Alman telgraf öncüsü Friedrich Gerke kodu sadeleştirdi; onun sürümü, 1865’te Paris’te kabul edilen Uluslararası Mors Alfabesi’nin temeli oldu. Gemiler, ünlü SOS dâhil imdat çağrılarını 1999’da uyduya dayalı sistemlere geçilene kadar Mors’la gönderdi. Amatör telsizciler Mors’u bugün de kullanıyor, seyrüsefer vericileri de kimliklerini hâlâ Mors koduyla bildiriyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Library of Congress / Smithsonian Institution

İlgili kaynak: Mors alfabesi

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakGöç

Bantu dilleri konuşan çiftçi topluluklar, binlerce yıl içinde bugünkü Kamerun ile Nijerya arasındaki yaylalardan Orta, Doğu ve Güney Afrika’nın büyük bölümüne yayıldı. Bugün bu bölgelerde Svahili, Zulu, Şona ve Kikuyu gibi yüzlerce akraba Bantu dili konuşuluyor.

Tarihçiler bir zamanlar tek ve büyük bir “Bantu göçü” düşünüyordu. Bugün dilbilimsel, arkeolojik ve genetik kanıtlar, kabaca MÖ 4000 ile MS 500 arasında pek çok yoldan ilerleyen daha yavaş bir yayılmaya işaret ediyor; Bantu dilli topluluklar bugünkü Güney Afrika’ya MS 300 civarında ulaşmıştı. “Bantu” adını 1862’de Alman dilbilimci Wilhelm Bleek, bu dillerin çoğunda “insanlar” anlamına gelen sözcükten türetti. Tarım, hayvancılık ve demircilik bölgeden bölgeye farklı bileşimlerle yayıldı; yeni gelenler her yerde orada yaşayan halklarla karıştı. Örneğin Zulu ve Xhosa dillerindeki “tık” sesleri, güney Afrika’da daha önce konuşulan Khoisan dillerinden alınmıştır.

Bantu migrationsKartı aç

MerakTeknoloji

Linotip, dizgici klavyede yazdıkça metni satır satır erimiş metalden döken bir dizgi makinesiydi. Ottmar Mergenthaler’in icadı olan makineyi ilk kez 1886’da New York Tribune gazetesi kullandı; gazeteler neredeyse bir yüzyıl boyunca onunla dizildi.

Linotip’ten önce dizgiciler metal harfleri kasadan tek tek elle alıp dizerdi; bir gazete sayfasını hazırlamak saatler sürerdi. Almanya’da saatçi çırağı olarak yetişip ABD’ye göç eden ve Baltimore’da çalışan Mergenthaler, her tuşa basıldığında bir harfin küçük pirinç kalıbını düşüren bir makine yaptı. Satır tamamlanınca makine bu kalıp dizisine erimiş metal döker, tek parça bir satır çıkarır, sonra kalıpları yeniden kullanılmak üzere yerlerine gönderirdi. Adı İngilizce “line o’ type”, yani “bir satır harf” sözünden gelir. Tuşlar harflerin kullanılma sıklığına göre dizildiği için satırı bozan dizgici parmağını ilk sütunlarda gezdirir, ortaya “etaoin shrdlu” çıkardı; bu anlamsız söz bazen yanlışlıkla gazeteye de geçerdi. Linotip, 1970’lerde yerini fotodizgiye bıraktı.

Linotype machineKartı aç

MerakTeknoloji

Claude Chappe, 1790’larda Fransa’da, tepelerindeki hareketli tahta kollarla şifreli mesaj gönderen bir kule zinciri kurdu. Her kuledeki görevli komşu kuleyi dürbünle izler, gördüğü işareti aynen tekrarlardı; böylece tek bir işaret Paris ile Lille arasındaki 230 kilometreyi yaklaşık dokuz dakikada aşabiliyordu.

Chappe sistemi kardeşleriyle birlikte geliştirdi; devrim hükûmeti de 1792’de ondan ilk hattı, Paris ile Lille arasında kurmasını istedi. 1794’te bu hat, Fransız askerlerinin Condé-sur-l’Escaut kasabasını Avusturyalılardan aldığı haberini, olaydan bir saat bile geçmeden Paris’e ulaştırdı. Her kulenin tepesindeki bir kiriş ve iki küçük kol pek çok farklı konum alabiliyordu; bu konumlar harflere, sayılara ya da bir kod kitabındaki ifadelere karşılık geliyordu. Görevliler işaretleri anlamlarını bilmeden aktarırdı. Yunancada “uzağa yazan” anlamına gelen “telgraf” sözcüğü, bu sistem için Fransız devlet adamı Miot de Mélito tarafından türetildi. Ağ en geniş hâlinde 556 istasyona ve yaklaşık 4.800 kilometreye ulaştı. Karanlık ve sis iletişimi durduruyordu; Fransa 1846’da sistemi elektrikli telgrafla değiştirme kararı aldı.

Optical telegraphKartı aç

MerakTeknoloji

ABD Donanması’nda görev yapan matematikçi Grace Hopper, programlamayı ham makine kodundan İngilizce sözcüklerle yazılan dillere taşıyan öncülerden biriydi. Bu çalışmaların sonunda COBOL dili doğdu.

Hopper 1943’te ABD Donanması’na katıldı ve Harvard Mark I bilgisayarının ilk programcılarından biri oldu. 1952’de, UNIVAC bilgisayarını üreten şirkette çalışırken ilk derleyicilerden biri olan A-0’ı tamamladı. Derleyici, insanların yazdığı komutları bilgisayarın çalıştırabileceği makine koduna çeviren programdır. Pek çok meslektaşı bilgisayarların yalnızca aritmetik işlem yapabileceğine inanıyordu; Hopper ise programların İngilizce sözcüklerle yazılabileceğini savundu. Ekibinin geliştirdiği FLOW-MATIC dili de tam olarak bunu yaptı. Bu dil, 1959’da oluşturulan ve bankalarla devlet kurumlarında bugün hâlâ kullanılan iş dünyası dili COBOL’un başlıca örneği oldu. Hopper 1986’da, 79 yaşında tuğamiral olarak donanmadan emekli oldu; 2016’da ölümünden sonra Başkanlık Özgürlük Madalyası’na layık görüldü.

Ikigai DailyKartı aç

MerakDil

Alfa, Bravo, Charlie diye başlayan NATO fonetik alfabesi, telsizde tek başına söylenen harfler kolayca birbirine karıştığı için doğdu: cızırtılı bir hatta “B” ile “D” neredeyse aynı duyulur. Listenin bugünkü hâli 1956’da kesinleşti ve o günden beri bütün dünyada kullanılıyor.

Bundan önce ABD ordusu 1941’de kabul edilen “Able, Baker, Charlie” alfabesini kullanıyordu; bu alfabe yalnızca İngilizce konuşanlara uygundu. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Birleşmiş Milletler’in sivil havacılık kuruluşu olan Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO), Montreal Üniversitesi’nden dilbilimci Jean-Paul Vinay ile birlikte her dilden pilotun rahatça söyleyip anlayabileceği kelimeler aradı ve 1951’de yeni bir liste kabul edildi. Ardından 31 ülkeden konuşmacılarla yapılan denemeler aksaklıkları ortaya çıkardı; örneğin “Nectar” ile “Victor” karışıyordu. 1956’da beş kelime değişti: “Coca” yerine “Charlie”, “Metro” yerine “Mike”, “Nectar” yerine “November”, “Union” yerine “Uniform”, “Extra” yerine “X-ray” geldi. NATO listeyi aynı yıl benimsedi; o günden bu yana liste neredeyse hiç değişmedi.

Historical fact (NATO phonetic alphabet)Kartı aç

Sıradaki kartFransız yazar Georges Perec’in La Disparition (1969) adlı romanında e harfi bir kez bile geçmez; bu bilinçli bir tercihtir. Roman, Raymond Queneau ile François Le Lionnais’nin 1960’ta kurduğu Oulipo’dan çıktı: Kendilerine böyle yazma kuralları koyan yazar ve matematikçilerden oluşan bir topluluk.Devam et →

Mors alfabesi her harfi kısa ve uzun işaretlerden oluşan bir desenle yazar; böylece bir mesaj tıkırtı, ses, ışık ya da elektrik sinyali olarak yol alabilir. 1840’lardan itibaren elektrikli telgrafla uzak mesafelere mesaj göndermeyi mümkün kıldı.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Bantu dilleri konuşan çiftçi topluluklar, binlerce yıl içinde bugünkü Kamerun ile Nijerya arasındaki yaylalardan Orta, Doğu ve Güney Afrika’nın büyük bölümüne yayıldı. Bugün bu bölgelerde Svahili, Zulu, Şona ve Kikuyu gibi yüzlerce akraba Bantu dili konuşuluyor.

Linotip, dizgici klavyede yazdıkça metni satır satır erimiş metalden döken bir dizgi makinesiydi. Ottmar Mergenthaler’in icadı olan makineyi ilk kez 1886’da New York Tribune gazetesi kullandı; gazeteler neredeyse bir yüzyıl boyunca onunla dizildi.

ABD Donanması’nda görev yapan matematikçi Grace Hopper, programlamayı ham makine kodundan İngilizce sözcüklerle yazılan dillere taşıyan öncülerden biriydi. Bu çalışmaların sonunda COBOL dili doğdu.