Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

Leonardo da Vinci (1452–1519) hayatı boyunca binlerce defter sayfası doldurdu. Aynı kâğıtta kas çizimlerinin hemen yanında uçan bir makine, bir silah, akan su üzerine notlar ya da bir tablo için eskizler görülebilir. Onun için çizmek, dünyayı yalnızca kaydetmenin değil, anlamanın da yoluydu.

Smithsonian Magazine

SanatBilim

Kartın devamı

Leonardo notlarının çoğunu sağdan sola, ayna yazısıyla yazdı; solaktı. 1519’da Fransa’da öldüğünde kâğıtlarını öğrencisi Francesco Melzi’ye bıraktı. Melzi’nin ölümünden sonra bu kâğıtlar dağıldı. 16. yüzyılın sonlarında heykeltıraş Pompeo Leoni bazı defterleri keserek sayfaları büyük albümlere yapıştırdı. Bunların en büyüğü olan Codex Atlanticus (kodeks, ciltli el yazması kitap demektir), adını sayfaların yapıştırıldığı atlas boyutundaki kâğıtlardan alır. 1478 ile 1519 arasına tarihlenen 1.119 yaprak içerir ve Milano’daki Biblioteca Ambrosiana’da saklanır. Öteki defterler Paris, Londra ve Madrid’dedir; anatomi çizimlerinin önemli bir bölümü de Windsor’daki İngiliz Kraliyet Koleksiyonu’nda bulunur. Su, kayalar ve ışık üzerine notlarını içeren Codex Leicester’ı ise 1994’te Bill Gates satın aldı. Bu, Leonardo’nun bugün özel bir koleksiyonda bulunan tek büyük bilimsel defteridir.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Smithsonian Magazine

İlgili kaynak: Leonardo da Vinci
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBilim

Kuzey Arjantin’in Jujuy bölgesindeki bir mağarada arkeologlar puma kemiğinden oyulmuş iki pipo buldu; yanlarında, algıyı değiştiren cebil ağacının tohumları da vardı. Pipoların içindeki kimyasal izler, 4.000 yılı aşkın süre önce psikoaktif bir bitkinin tüttürüldüğüne işaret ediyor. Bu, Güney Amerika’daki böyle bir kullanımın en eski kanıtları arasında.

Cebil (Anadenanthera colubrina), tohumlarında algıyı güçlü biçimde değiştiren triptamin bileşikleri bulunan bir Güney Amerika ağacıdır; And Dağları’nın daha kuzeyinde vilca diye anılır. Pipolar, And Dağları’ndaki yüksek platonun kenarında, Humahuaca vadisi yakınlarındaki küçük bir kaya sığınağı olan Inca Cueva 7’de bulundu; aynı katmanda cebil ve meskit ağacının tohumları da vardı. Bir zamanlar canlı olan maddelerdeki karbon-14’ün ne kadarının bozunduğunu ölçen radyokarbon yöntemi, yaklaşık 4.000 yıllık, yani MÖ 2100 dolaylarına ait yaşlar verdi. Kalıntılar triptamin içeren bir bitkinin tüttürüldüğünü gösteriyor, ama tam olarak hangi bitki olduğunu kanıtlayamıyor. Bölgede cebil kullanımı binlerce yıl sürdü: Kuzey Arjantin’deki Wichí halkının şifacıları, “hatáj” dedikleri bu tohumları 1990’larda hâlâ kullanıyordu.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Bugüne kadar yaklaşık 155.000 mantar türü bilimsel olarak tanımlandı; oysa gerçek sayının 2,2 ile 3,8 milyon arasında olduğu tahmin ediliyor. Yani mantar türlerinin onda dokuzundan fazlasının henüz bir adı bile yok.

Bu aralık, mantar uzmanları David Hawksworth ile Robert Lücking’in 2017’de yayımladığı bir değerlendirmeden geliyor. İkili farklı kanıtları bir araya getirdi: yeni türlerin hâlâ ne hızla tanımlandığını, tek bir tür sanılan mantarın DNA’sı incelenince kaç ayrı türe ayrıldığını ve iyi incelenmiş bölgelerde mantar türlerinin bitki türlerine oranını. 2023’te yayımlanan bir çalışma ise en olası toplamı 2,5 milyon dolayında buldu. Mantarların çoğu hiç şapka oluşturmaz. Toprakta, bitkilerin içinde, likenlerde ve suda, mikroskobik mayalar ya da hif denen ince ipliklerden oluşan ağlar hâlinde yaşarlar; pek çoğu yalnızca toprak ya da su örneklerinde bulunan DNA’dan biliniyor. Her yıl 2.500 kadar yeni tür adlandırılıyor. Londra’daki Kew Botanik Bahçeleri’nin bilim insanlarına göre bu hızla hepsine ad vermek 750 ila 1.000 yıl sürer.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Çift yarık deneyinde ışık ya da elektron gibi parçacıklar iki dar yarıktan geçer ve ekranda art arda dizilen aydınlık ve karanlık şeritler bırakır; bu şeritler, üst üste binen dalgaların izidir. Her parçacığın hangi yarıktan geçtiği bir dedektörle kaydedilirse şeritler kaybolur.

Thomas Young 1800’lerin başında ışığı iki dar aralıktan geçirdi ve bunu, ışığın bir dalga olduğunun kanıtı olarak sundu. İki dalganın tepeleri üst üste geldiğinde dalgalar birbirini güçlendirir; bir dalganın tepesi ötekinin çukuruna denk geldiğinde ise birbirini söndürür. Fizikte buna girişim denir. Asıl şaşırtıcı sonuç maddeyle geldi. Claus Jönsson deneyi 1961’de elektronlarla tekrarladı. 1974’te İtalyan fizikçiler benzer bir düzenekte elektronları tek tek gönderdi: Her elektron ekrana tek bir nokta olarak düştü, ama binlerce nokta birikince yine şeritli desen ortaya çıktı. Benzer girişim sonradan 2.000 atoma varan moleküllerde, 2026’da da 7.000’den fazla sodyum atomundan oluşan kümelerde görüldü. Desenin kaybolmasının nedeni birinin bakması değildir: Parçacığın yolunu kaydeden her fiziksel etkileşim, bakan kimse olmasa bile, girişimi yaratan hassas kuantum durumunu bozar.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Liken tek bir canlı değil, bir ortaklıktır. Gövdesini bir mantar oluşturur ve içinde bir yeşil alg ya da siyanobakteri, yani güneş ışığıyla besin üreten bir tür bakteri barındırır; bu ortak da karşılığında mantarı şekerle besler.

Likenler uzun süre tek bir canlı sanıldı. 1867’de İsviçreli botanikçi Simon Schwendener, her likenin aslında alglerle birlikte yaşayan bir mantar olduğunu ileri sürdü; döneminin pek çok uzmanı bu fikre karşı çıktı. Biyologlar, farklı canlıların iç içe yaşaması anlamına gelen “simbiyoz” sözcüğünü ilk kez likenler için kullandı. 2016’da Toby Spribille’in yönettiği bir ekip, birçok likende üçüncü bir ortak buldu: ikinci bir mantar olan bir maya. Bugün yaklaşık 20.000 liken türü biliniyor; ağaç kabuğunda, çıplak kayada, Arktik tundrada, hatta çölde yetişirler. İnsanlar likenlerden uzun zamandır yararlanıyor: Okullarda asitleri ayırt etmek için kullanılan turnusol kâğıdının boyası bir likenden elde edilir. Ren geyiklerinin kışın beslendiği “Ren geyiği yosunu” da aslında yosun değil, bir likendir.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Mercan resiflerini, denizanalarının akrabası olan ve polip denen küçük hayvanlar kurar. Poliplerin dokularında yaşayan mikroskobik algler güneş ışığını onlar için besine çevirir; bu ortaklık sayesinde resifler yeryüzünün en zengin yaşam alanları arasına girer.

Her polip kendi altına kireçtaşından (kalsiyum karbonat) bir iskelet yapar; binlerce yıl içinde bu iskeletler üst üste birikerek resifleri oluşturur. Bugünkü resiflerin çoğu 10.000 yıldan gençtir. Poliplerin içinde yaşayan ve zooksantel denen algler, mercanın besininin yüzde 90’ına kadarını sağlar. Besinleri dışarı kaçırmadan yeniden kullanan bu tür ortaklıklar, Charles Darwin’in 1842’de dile getirdiği bir bilmeceyi de açıklamaya yardım eder: Besin bakımından yoksul tropik denizlerde resifler nasıl bu kadar zengin olabiliyor? Deniz uzun süre fazla ısınırsa mercanlar algleri dışarı atar ve bembeyaz kalır; buna mercan beyazlaması denir. Beyazlayan mercan henüz ölmemiştir, ama sıcaklık sürerse açlıktan ölebilir. 2023’te başlayan ve ABD’nin okyanus ve atmosfer kurumu NOAA’nın Nisan 2024’te doğruladığı dördüncü küresel mercan beyazlaması, en az 82 ülke ve bölgede resifleri etkiledi.

Ikigai DailyKartı aç
Sıradaki kartVan Gogh’un hayattayken yalnızca bir tablo sattığı, onun da “Kırmızı Üzüm Bağı” olduğu sık sık söylenir. Oysa bu, satışlarının sadece en iyi belgelenenidir. Van Gogh Müzesi başka satışlar da sayar; ressam ayrıca pek çok eserini başka sanatçılarla takas etti.Devam et →