Ikigai Daily
Menü
MerakFikir

Tramvay problemi şunu sorar: Freni boşalmış bir tramvay raylardaki beş kişiye doğru ilerliyor. Makas kolunu çekip tramvayı yan yola saptırırsanız beş kişi kurtulacak, ama o yolda duran bir kişi ölecek. Kolu çeker miydiniz?

Felsefe

Felsefe

Kartın devamı

İngiliz filozof Philippa Foot, bu ikilemin bir biçimini 1967’de, kürtaj ve bazı insanlara zarar vererek başkalarını kurtarmanın ahlakı üzerine yazdığı bir makalede anlattı. Amerikalı filozof Judith Jarvis Thomson 1976’da ona “tramvay problemi” adını verdi, daha sonra da daha zor bir türünü ünlü yaptı: Bu kez kol yoktur; tramvayı durdurmanın tek yolu, bir köprünün üstünden iri yapılı bir adamı raylara itmektir. Sayılar aynıdır, ama kolu çekeceğini söyleyenlerin çoğu adamı itmeyi reddeder. Büyük bir çevrimiçi ankette her on kişiden dokuzu tramvayı saptırmayı kabul edilebilir buldu. 2001’den bu yana yapılan beyin görüntüleme çalışmaları da adamı itme seçeneğinin duyguları çok daha güçlü harekete geçirdiğini gösteriyor. Aynı soru bugün sürücüsüz otomobillerin nasıl programlanacağı tartışmasında da karşımıza çıkıyor: MIT’nin Moral Machine sitesi 233 ülke ve bölgeden yaklaşık 40 milyon karar topladı ve ülkeler arasında belirgin farklar buldu.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Felsefe

İlgili kaynak: Tramvay problemi
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikDil

İngilizcedeki “nice” sözcüğü, Latincede “bilmeyen” demek olan nescius’tan Fransızca yoluyla gelir. 1300 dolaylarında İngilizceye girdiğinde “aptal, cahil” anlamındaydı; sonra “çekingen”, “titiz” ve “kesin” gibi anlamlardan geçti, “hoş” anlamı ancak 18. yüzyılda yerleşti.

Sözlüklere göre değişim kabaca şöyle ilerledi: 1300 dolaylarında “aptal” ve “çekingen”, 14. yüzyılın sonunda “titiz, zor beğenen”, 1400 dolaylarında “narin”, 16. yüzyılda “kesin, özenli”. Bu son anlam, “a nice distinction” (ince bir ayrım) deyiminde hâlâ yaşar. “Hoş, keyifli” anlamı 1769’dan, “nazik, düşünceli” anlamı 1830 dolaylarından itibaren kayıtlara geçti. Eski anlamlar yenileriyle bir süre yan yana yaşadı; Oxford İngilizce Sözlüğü, 16. ve 17. yüzyıl metinlerinde sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını kestirmenin çoğu zaman zor olduğunu belirtir. Dilbilimciler, olumsuz bir anlamın olumluya dönmesine anlam iyileşmesi der; tersine, yani anlam kötüleşmesine bir örnek “silly”dir: Eski İngilizcede “mutlu, kutsanmış” demekti. Jane Austen yeni anlamın yayılışını romanına taşıdı. 1817’de yayımlanan Northanger Manastırı’nda genç Catherine Morland okuduğu gotik romana “the nicest book in the world” (dünyanın en güzel kitabı) deyince Henry Tilney onunla tatlı tatlı alay eder ve bu sözcüğün artık “her şeye uyduğunu” söyler.

Merriam-WebsterKartı aç
MerakZihin

“Hayatta hiçbir şey, onu düşünürken sandığın kadar önemli değildir.”

Daniel Kahneman (1934–2024), insanların nasıl yargıya vardığı üzerine çalışmalarıyla 2002 Nobel Ekonomi Ödülü’nü paylaşan İsrailli-Amerikalı bir psikologdu. Söz, Hızlı ve Yavaş Düşünme kitabının mutluluk bölümünde geçer. Kahneman bu etkiye “odaklanma yanılsaması” adını verdi: İnsanın o an düşündüğü şey, örneğin bir maaş artışı ya da taşınmak, mutluluğu için gerçekte olduğundan daha önemli görünür. 1998’deki bir çalışmada Amerika’nın orta batısındaki öğrenciler, güzel havası yüzünden Kaliforniyalıların daha mutlu olduğunu sandı; oysa iki grup da hayatından aşağı yukarı aynı ölçüde memnundu.

Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (2011)Kartı aç
MerakFelsefe

Atinalı filozof Sokrates, MÖ 399’da öldüğünde ardında tek satır yazı bırakmamıştı. Onu bugün başta öğrencileri Platon ile Ksenophon’un yazdıklarından, bir de daha hayattayken onunla alay eden bir komediden tanıyoruz.

Sokrates (yaklaşık MÖ 470–399), Atina’nın sokaklarında ve meydanlarında sorular sorarak öğretirdi. Yetmiş yaşlarındayken tanrılara saygısızlık etmek ve gençleri yoldan çıkarmakla suçlanarak yargılandı ve ölüme mahkûm edildi. En ünlü öğrencisi Platon onu onlarca diyaloğun başkişisi yaptı; Ksenophon da onu anlatan anılar yazdı. Oyun yazarı Aristophanes ise daha önce, MÖ 423’te sahnelenen Bulutlar’da onu gençlere laf cambazlığı öğreten tuhaf bir adam olarak göstermişti. Bu üç portre çoğu zaman birbirini tutmaz; gerçek Sokrates’e ulaşmanın bu güçlüğüne “Sokrates sorunu” denir. Yazmaması bilinçli bir tercih de olabilir: Platon’un Phaidros diyaloğunda Sokrates, yazının belleği zayıflattığını ve yazılı bir metnin kendisine sorulan sorulara yanıt veremeyeceğini söyler.

Felsefe tarihiKartı aç
MerakFelsefe

Platon’un mağara alegorisinde, doğduklarından beri zincirli duran mahkûmlar yalnızca duvardaki gölgeleri görür ve gerçekliğin bundan ibaret olduğunu sanır. İçlerinden biri kurtulup güneşi gördüğünde gölgelerin birer kopya olduğunu anlar; ama geri dönünce ötekiler onunla alay eder.

Alegori, Platon’un MÖ 375 dolaylarında yazdığı Devlet’in yedinci kitabını açar ve Sokrates ile Platon’un kardeşi Glaukon arasında geçen bir konuşma biçimindedir. Mahkûmlar mağaranın dip duvarına dönük oturur; arkalarında bir ateş yanar ve ateşin önünden insanlar çeşitli nesneler taşır. Böylece mahkûmlar yalnızca kıpırdayan gölgeleri görür, yankıları duyar. Serbest kalan mahkûmun önce gözleri kamaşır, canı yanar; gerçek nesneleri ve en sonunda güneşi ancak yavaş yavaş görebilir. Güneş, Platon’un idealar kuramındaki en yüksek gerçekliği, İyi İdeası’nı temsil eder. Bu kurama göre gördüğümüz, sürekli değişen dünyanın ardında kusursuz ve değişmez idealar vardır. Mağaraya dönen kişi karanlıkta bocalar; ötekiler yolculuğun gözlerini bozduğunu söyler, hatta fırsat bulsalar onları kurtarmaya çalışanı öldürürler. Bu, Sokrates’in idamına açık bir göndermedir.

FelsefeKartı aç
MerakFelsefe

MÖ 343’te Makedonya Kralı II. Filip, 13 yaşındaki oğluna, yani ileride Büyük İskender olacak prense öğretmen olarak filozof Aristoteles’i getirdi. Aristoteles iki üç yıl boyunca prense, bugün Yunanistan’ın kuzeyinde kalan Mieza’da ders verdi.

Aristoteles’in (MÖ 384–322) Makedon sarayıyla yakın bağları vardı: Babası Nikomakhos, Filip’in babası Kral III. Amyntas’ın hekimiydi. Aristoteles Mieza’da İskender’e ahlak, siyaset ve edebiyat öğretti; ileride Mısır’a kral olacak Ptolemaios gibi genç soylular da zaman zaman derslere katıldı. Yunan biyografi yazarı Plutarkhos’a göre İskender, Homeros’un İlyada’sının Aristoteles’in notlar düştüğü bir nüshasını seferlerde hançeriyle birlikte yastığının altında tutardı. Dersler, İskender 16 yaşında, babası seferdeyken Makedonya’nın yönetimini üstlenince sona erdi. İskender MÖ 336’da kral oldu ve on üç yılda Yunanistan’dan Hindistan’a uzanan bir imparatorluk kurdu. Aristoteles ise Atina’ya döndü ve MÖ 335’te kendi okulu Lykeion’u açtı. Sonraki yıllarda ikisinin arası soğudu.

Felsefe tarihiKartı aç
Sıradaki kartDilimin sınırları, dünyamın sınırları demektir.Devam et →