Orson Welles’in 1938’de yayımlanan radyo oyunu Dünyalar Savaşı, Marslıların New Jersey’e indiğini haber bültenleri biçiminde anlattı. Oyunun ülkeyi kitlesel paniğe sürüklediği hikâyesi büyük ölçüde gazetelerin eseriydi; panikleyenler, gazetelerin yazdığından çok daha azdı.

CBS radyosu, 30 Ekim 1938

Kartın devamı

H. G. Wells’in 1898 tarihli romanından uyarlanan oyun, CBS radyosunda Cadılar Bayramı’ndan önceki akşam yayımlandı. O akşam yapılan bir dinleyici araştırmasında, soru sorulanların yalnızca yüzde 2 kadarı oyunu dinliyordu; çoğunluk rakip kanaldaki popüler bir eğlence programını açmıştı. Reklam gelirini radyoya kaptıran gazeteler, hiçbiri doğrulanmayan kalabalıklar ve intiharlar hakkında binlerce haber bastı. Korkan dinleyiciler oldu, birkaçı polisi aradı; ama ülke çapında bir izdiham yaşanmadı. Princeton Üniversitesi’nin 1940’ta yayımladığı ve bir milyonu aşkın kişinin korktuğunu öne süren çalışma efsaneyi canlı tuttu. 2013’te medya tarihçileri Jefferson Pooley ve Michael Socolow, kitlesel paniğin büyük ölçüde bir efsane olduğunu savundu.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Slate / Smithsonian

İlgili kaynak: The War of the Worlds (1938 radyo draması)

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakTarih

Sovyet subayı Stanislav Petrov, 1983’te uydu sisteminin ABD’den füze fırlatıldığını bildiren uyarısının yanlış alarm olduğuna karar verdi ve üstlerine de öyle bildirdi. Haklı çıktı; kararı olası bir nükleer misillemenin önüne geçmiş olabilir.

26 Eylül 1983 gecesi Petrov, Moskova yakınlarında Sovyetlerin Oko erken uyarı uydularını izleyen Serpuhov-15 sığınağında nöbetçi subaydı. Sistem önce bir, ardından dört Amerikan füzesinin daha fırlatıldığını bildirdi. Petrov’dan beklenen, uyarıyı hemen yukarıya iletmesiydi; karşı saldırıya liderler karar verecekti. Oysa Petrov gerçek bir Amerikan saldırısının beş füzeyle değil çok daha fazlasıyla başlayacağını düşündü, yer radarları da hiçbir şey göstermiyordu; bu yüzden durumu sistem arızası olarak bildirdi. Sonradan anlaşıldı ki uydular, yüksek bulutlardan yansıyan güneş ışığını füze fırlatması sanmıştı. Petrov o dönem Sovyet ordusundan hiçbir ödül almadı; olay ancak 1998’de kamuoyuna duyuldu ve sonraki yıllarda uluslararası barış ödüllerine layık görüldü.

TarihKartı aç

MerakTarih

Amerikalı demiryolu ustabaşı Phineas Gage, 1848’de kafatasını delip geçen bir metreden uzun demir bir çubuğa rağmen hayatta kaldı. Kazadan sonra davranışlarının değiştiği anlatıldı. Bu anlatılar Gage’i, beynin ön kısmındaki hasarla kişilik arasında bağ kurulan ilk vakalardan biri yaptı.

Gage, bir kayaya açılan deliğe barut yerleştirip 109 santim uzunluğunda, yaklaşık 6 kilo ağırlığında demir bir çubukla bastırırken bir kıvılcım barutu ateşledi. Çubuk sol elmacık kemiğinin altından girdi, kafasının tepesinden çıktı ve 25 metre kadar öteye düştü. Beyninin sol ön lobunu, yani alnın arkasında kalan ve plan yapmaya, kendini denetlemeye yardım eden bölgeyi ağır biçimde yaraladı. Doktoru John Harlow, Gage’in düşüncesiz ve ağzı bozuk biri olduğunu yazdı; arkadaşları da onun “artık eski Gage olmadığını” söyledi. Sonraki anlatılar bu değişimin ne kadar köklü ve kalıcı olduğunu abarttı: Gage ilerleyen yıllarda Şili’de birkaç yıl posta arabası sürdü. 1860’ta öldü; kafatası ve çubuk bugün Harvard’daki Warren Anatomi Müzesi’nde saklanıyor.

Sinirbilim tarihiKartı aç

MerakTarih

1518 dans salgını, temmuz ayında Strazburg sokaklarında bir kadının dans etmeye başlayıp bir türlü duramamasıyla başladı. Bazı kaynaklara göre bir ay içinde 400 kadar kişi ona katıldı; kimileri yere yığılana dek dans etti. Nedeni tarihçiler arasında hâlâ tartışılıyor.

Kayıtlarda dans etmeye ilk başlayan kadının adı Frau Troffea olarak geçer. Kent kayıtları, vaazlar ve kroniklerden olayın gerçekten yaşandığı anlaşılıyor, ama kaynaklardaki sayılar birbirini tutmuyor. Hekimler durumu “sıcak kan”a bağladı. Kent meclisi de dansçıların bu hâlden ancak dans ederek kurtulacağına inandı; müzisyenler tuttu, salonlar ayırdı ve böylece daha çok insanı dansa çekti. Sonunda dansçılar, insanları dansla lanetleyebildiğine ve iyileştirebildiğine inanılan Aziz Vitus’un tepelerdeki tapınağına götürüldü. Çavdarda üreyen çavdar mahmuzu mantarından zehirlenme de öne sürüldü, ama bu zehirlenme günlerce dans değil, kasılmalar yapar. Tarihçi John Waller ise olayın, kıtlık ve hastalıktan bitap düşmüş bir kentte gruba yayılan bir stres tepkisi, yani kitlesel psikojenik hastalık olduğunu savunuyor.

Tıp tarihiKartı aç

MerakTarih

Ekim 1962’de, Küba Füze Krizi sırasında ABD savaş gemileri, Sovyet denizaltısı B-59’u yüzeye çıkarmak için işaret bombaları attı. Moskova’yla bağlantısı kesilen kaptan, gemideki nükleer torpidoyu kullanmayı düşündü. Denizaltı tugayının kurmay başkanı Vasili Arhipov onu yatıştırmaya yardım etti; ateş emri torpido ekibine hiç ulaşmadı.

B-59, Küba’ya doğru gönderilen dört Sovyet dizel denizaltısından biriydi ve her birinde nükleer başlıklı bir torpido vardı. 27 Ekim’de günlerdir su altındaydı: Bataryaları tükenmek üzereydi, klima çalışmıyordu ve içerisi dayanılmaz derecede sıcaktı. ABD Donanması yüzeye çıkma işareti olarak küçük tatbikat derinlik bombaları kullanıyordu, ancak denizaltı mürettebatına bu yöntem bildirilmemişti. Mürettebattan birinin sonradan anlattığına göre kaptan Valentin Savitski savaşın başladığından korktu ve nükleer torpidonun hazırlanmasını emretti; Arhipov ve siyasi subayla konuştuktan sonra ise sakinleşti ve denizaltıyı yüzeye çıkardı. Kaptanın ateş etmeye ne kadar yaklaştığı ve birkaç subayın onayının gerekip gerekmediği, tarihçiler arasında hâlâ tartışılıyor.

National Security ArchiveKartı aç

DinginlikTarih

Sanayi öncesi Avrupa’da pek çok insan geceyi iki parça hâlinde uyurdu: “ilk uyku” ile “ikinci uyku” arasında bir saat, bazen daha uzun süre uyanık kalırdı. Tarihçi A. Roger Ekirch bu düzene dair 500’den fazla kayıt buldu; ne kadar yaygın olduğu ise hâlâ tartışılıyor.

Ekirch bu kayıtları günlüklerde, mahkeme tutanaklarında, tıp kitaplarında ve edebiyatta buldu: insanlar ilk uykudan sonra kalkıp dua ediyor, sohbet ediyor, iş görüyor ya da sadece dinleniyor, sonra yeniden yatıyordu. Ekirch’e göre bu düzeni yapay aydınlatma ve değişen gündelik alışkanlıklar ortadan kaldırdı. 1992’de psikiyatr Thomas Wehr gönüllüleri bir ay boyunca her gece 14 saat karanlıkta tuttu; katılımcıların uykusu kısa sürede dörder saatlik iki parçaya bölündü, arada uyanık kaldıkları bir süre oluştu. Öte yandan elektriğin olmadığı üç toplumu, Tanzanya, Namibya ve Bolivya’daki toplulukları inceleyen 2015 tarihli bir araştırma, buradaki insanların geceyi tek parça uyuduğunu buldu. Ekirch bu sonuca itiraz ediyor.

Segmented sleepKartı aç

Sıradaki kartJohn Glenn 1962’deki uçuşundan önce, elektronik bilgisayarın yaptığı yörünge hesaplarını NASA matematikçisi Katherine Johnson’ın elle kontrol etmesini istedi. Johnson rakamların doğru olduğunu söylerse uçmaya hazır olduğunu belirtti. Glenn, Dünya’nın çevresinde dolanan ilk Amerikalı oldu.Devam et →

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Sovyet subayı Stanislav Petrov, 1983’te uydu sisteminin ABD’den füze fırlatıldığını bildiren uyarısının yanlış alarm olduğuna karar verdi ve üstlerine de öyle bildirdi. Haklı çıktı; kararı olası bir nükleer misillemenin önüne geçmiş olabilir.

1518 dans salgını, temmuz ayında Strazburg sokaklarında bir kadının dans etmeye başlayıp bir türlü duramamasıyla başladı. Bazı kaynaklara göre bir ay içinde 400 kadar kişi ona katıldı; kimileri yere yığılana dek dans etti. Nedeni tarihçiler arasında hâlâ tartışılıyor.

Sanayi öncesi Avrupa’da pek çok insan geceyi iki parça hâlinde uyurdu: “ilk uyku” ile “ikinci uyku” arasında bir saat, bazen daha uzun süre uyanık kalırdı. Tarihçi A. Roger Ekirch bu düzene dair 500’den fazla kayıt buldu; ne kadar yaygın olduğu ise hâlâ tartışılıyor.