Kaplumbağa kabuğu desenli kediler neredeyse her zaman dişidir. Gelişimin başında embriyodaki her hücre iki X kromozomundan birini rastgele kapatır; ondan türeyen hücreler bu seçimi korur. X’lerden biri turuncu renk genini, öteki turuncu olmayan çeşidini taşır; hangisinin kapandığı lekenin rengini belirler.

X-inactivation

Kartın devamı

Bu sürecin adı X inaktivasyonudur. Fikri 1961’de farelerde tüy rengini inceleyen İngiliz genetikçi Mary Lyon ortaya attığı için lyonizasyon da denir. Memelilerde dişilerin iki, erkeklerin tek X kromozomu vardır; dişi hücrelerde X’lerden birinin kapanması, bu kromozomdaki genlerin payını iki cinsiyette eşitler. Seçim, embriyo henüz küçük bir hücre topağıyken yapılıp sonraki bütün hücrelere aktarıldığı için renk ince benekler yerine lekeler hâlinde görünür. Erkek bir kedinin kaplumbağa kabuğu desenli olabilmesi için fazladan bir X kromozomu (XXY) taşıması gerekir; bu ender durum genellikle kısırlığa yol açar. Üç renkli (calico) kedilerde de aynı düzenek işler; beyaz lekeleri ise ayrı bir gen ekler.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: X-inactivation

İlgili kaynak: X inaktivasyonu

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakGöç

Avrupa yılan balıkları Avrupa ve Kuzey Afrika’nın nehirlerinde yaşar, ama hayata yaklaşık 5.000 kilometre ötede, Atlas Okyanusu’nun batısındaki Sargasso Denizi’nde başlar. Yetişkinler üremek için oraya geri yüzer; yine de onları yumurtlarken gören olmamıştır.

Yılan balıklarının nasıl ürediği 2.000 yılı aşkın bir süre çözülemedi; Aristoteles onların çamurdan doğduğunu düşünüyordu. 1900’lerin başında Danimarkalı biyolog Johannes Schmidt yaklaşık yirmi yıl boyunca Atlas Okyanusu’nda yılan balığı larvası topladı. Batıya gittikçe larvalar küçülüyordu; en küçükleri yalnızca Sargasso Denizi’nde çıktı. Larvalar Golf Akıntısı’yla Avrupa’ya sürüklenir ve kıyıya yaklaşınca “cam yılan balığı” denen saydam yavrulara dönüşür. 2022’de araştırmacılar, Azor Adaları’nda uydu vericisi takılıp salınan yılan balıklarını izleyerek yetişkinlerin Sargasso Denizi’ne ulaştığını ilk kez doğrudan gösterdi. Ama henüz ne yumurta ne de yumurtlayan bir yetişkin bulundu. Tür bugün kritik tehlike altındadır.

European eel migrationKartı aç

MerakDoğa

Welwitschia, Namibya ve Angola’daki Namib Çölü’nde yetişen ve ömrü boyunca yalnızca iki yaprak çıkaran bir bitkidir. Bu yapraklar yüzyıllar boyunca diplerinden uzamayı sürdürür; bazı bitkilerin bin yaşından büyük olduğu düşünülüyor.

Avusturyalı botanikçi Friedrich Welwitsch bitkiye 1859’da Angola’nın güneyinde rastladı; kendi anlattığına göre, dokunursa hayal olduğu anlaşılacak diye yarı korkuyla önünde diz çöküp uzun uzun baktı. Welwitschia, kozalaklı ağaçlar gibi açık tohumlu bir bitkidir: tohumları meyvenin içinde değil kozalaklarda oluşur; erkek ve dişi kozalaklar ayrı bitkilerde yetişir. Rüzgâr iki yaprağı yıllar içinde şerit şerit yırtar, bu yüzden yaşlı bir bitki bir yaprak yığınına benzer. Namib, yeryüzünün en kurak yerlerinden biridir. Yapraklar sisi ve çiyi toplayıp yüzeye yakın köklere damlatır; yine de 2019’da yapılan bir araştırma, bitkinin asıl su kaynağının toprağa sızan yağmur suyu olduğunu düşündürüyor. Welwitschia, Namibya’nın armasında da yer alır.

WelwitschiaKartı aç

MerakDoğa

Kākāpō, Yeni Zelanda’ya özgü, uçamayan ve geceleri etkin olan bir papağandır. Üremenin gerçekleştiği seyrek yıllarda erkekler toprakta sığ çukurlar kazar ve gece boyunca bu çukurlardan derin gümbürtüler salar; bu ses bir kilometreden uzağa ulaşabilir.

Kākāpō dünyanın uçamayan tek papağanıdır ve aynı zamanda en ağırıdır; erkekleri 4 kiloya kadar çıkabilir. Bir zamanlar bütün Yeni Zelanda’da yaşıyordu. Önce avlanma ve Polinezyalı yerleşimcilerin getirdiği köpekler ve sıçanlar, sonra Avrupalılarla gelen kediler, kakımlar ve sıçanlar onu yok olmanın eşiğine getirdi. Bugün hayatta kalan her kuşun bir adı var; hepsi yırtıcılardan arındırılmış adalarda ya da çitle korunan alanlarda, Kākāpō Recovery (Kākāpō’yu Kurtarma) programının gözetiminde yaşıyor. Dişiler yalnızca rimu gibi bazı yerli ağaçların olağanüstü bol meyve verdiği yıllarda ürer. İngilizcede “masting” denen bu bolluk iki ila dört yılda bir gelir. O mevsimlerde korucular yuvaları yakından izler, gerektiğinde yavruları kendileri büyütür.

KākāpōKartı aç

MerakDoğa

Rafflesia arnoldii, tropik bir asmanın içinde asalak olarak yaşar ve neredeyse hiç görünmez. Yalnızca leş kokulu, dev bir çiçek açmak için kısa bir süreliğine dışarı çıkar.

Rafflesia arnoldii, Sumatra ve Borneo’nun yağmur ormanlarında yetişir. Adını, onu 1818’de Sumatra’da kayda geçiren Sir Stamford Raffles ile cerrah ve doğa bilimci Joseph Arnold’dan alır; yöre halkı bitkiyi çok daha önceden tanıyordu. Rafflesia tam asalaktır: hiç yeşil dokusu yoktur ve bütün suyunu, besinini üzüm ailesinden bir Tetrastigma asmasından alır. Asmanın gövdesinin içinde iplik gibi uzanan hücreler hâlinde yaşar. Tomurcuğu aylarca şiştikten sonra açılır. Çiçeğin çapı bir metreye yaklaşabilir, ağırlığı birkaç kiloyu bulabilir; bitkiler âlemindeki en büyük tek çiçek budur. Çürümüş et kokusu, onu tozlaştıran leş sineklerini çeker. Çiçek yalnızca bir hafta kadar açık kalır. Ormanlar kesildikçe Rafflesia türlerinin birçoğu tehlikeye giriyor.

Rafflesia arnoldiiKartı aç

MerakOkyanus

Bazı deniz sümüklüböcekleri, yedikleri alglerin kloroplastlarını, yani güneş ışığını besine çeviren minik yeşil yapıları, kendi vücutlarında çalışır hâlde tutar. Bu çalıntı kloroplastlar günlerce, bazı türlerde aylarca fotosentez yapmayı sürdürebilir.

Bu sümüklüböcekler Sacoglossa adı verilen bir gruba girer. Yaptıklarına ise Yunanca “hırsız” ve “biçimlenmiş” sözcüklerinden gelen kleptoplasti adı verilir. Alg hücrelerini delip içini emerler, kloroplastları da bağırsaklarını döşeyen hücrelerde saklarlar. En bilinen örnek, Kuzey Amerika’nın Atlantik kıyılarında yaşayan zümrüt yeşili Elysia chlorotica’dır: Vaucheria litorea adlı algden aldığı kloroplastları aylarca çalıştırabilir. Bilim insanları bir zamanlar bu sümüklüböceğin, kloroplastları ayakta tutmak için alg genlerini kendi DNA’sına aldığını düşünüyordu; ancak sonraki genetik çalışmalar bunu doğrulamadı. Kloroplastların bu kadar uzun süre nasıl dayandığı hâlâ tartışılıyor. Sümüklüböceği ne kadar beslediği de öyle: bazı deneylerde karanlıkta tutulan aç sümüklüböcekler, ışıkta tutulanlar kadar uzun yaşadı.

KleptoplastyKartı aç

Sıradaki kartYetiştirilen tatlı patateslerde, çok eskiden Agrobacterium adlı bir toprak bakterisinden doğal yolla geçmiş DNA bulunur ve bu bakteri genlerinden bazıları hâlâ çalışır. İşin içinde hiçbir laboratuvar yoktur: tatlı patates, doğanın kendi eliyle genetiği değiştirilmiş bir bitkidir.Devam et →

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Avrupa yılan balıkları Avrupa ve Kuzey Afrika’nın nehirlerinde yaşar, ama hayata yaklaşık 5.000 kilometre ötede, Atlas Okyanusu’nun batısındaki Sargasso Denizi’nde başlar. Yetişkinler üremek için oraya geri yüzer; yine de onları yumurtlarken gören olmamıştır.

Welwitschia, Namibya ve Angola’daki Namib Çölü’nde yetişen ve ömrü boyunca yalnızca iki yaprak çıkaran bir bitkidir. Bu yapraklar yüzyıllar boyunca diplerinden uzamayı sürdürür; bazı bitkilerin bin yaşından büyük olduğu düşünülüyor.

Kākāpō, Yeni Zelanda’ya özgü, uçamayan ve geceleri etkin olan bir papağandır. Üremenin gerçekleştiği seyrek yıllarda erkekler toprakta sığ çukurlar kazar ve gece boyunca bu çukurlardan derin gümbürtüler salar; bu ses bir kilometreden uzağa ulaşabilir.

Rafflesia arnoldii, tropik bir asmanın içinde asalak olarak yaşar ve neredeyse hiç görünmez. Yalnızca leş kokulu, dev bir çiçek açmak için kısa bir süreliğine dışarı çıkar.

Bazı deniz sümüklüböcekleri, yedikleri alglerin kloroplastlarını, yani güneş ışığını besine çeviren minik yeşil yapıları, kendi vücutlarında çalışır hâlde tutar. Bu çalıntı kloroplastlar günlerce, bazı türlerde aylarca fotosentez yapmayı sürdürebilir.