Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

Vai hece yazısında her işaret bütün bir heceyi gösterir. Liberya’da konuşulan Vai dili için 1830’ların başında, büyük ölçüde Mọmọlu Duwalu Bukẹlẹ’nin çalışmasıyla geliştirildi ve bugün de kullanılıyor.

Vai syllabary

DilTarih

Kartın devamı

Vai dili Liberya’da ve Sierra Leone’de konuşulur. Bukẹlẹ işaretlerin kendisine bir rüyada göründüğünü söylemişti. Yaklaşık iki yüz hece işaretinden oluşan yazı okullar aracılığıyla değil, kişiden kişiye öğretilerek yayıldı; mektuplarda, hesaplarda ve kayıtlarda kullanıldı. 1970’lerde psikologlar Sylvia Scribner ve Michael Cole, okuryazarlığın tek başına insanın düşünme biçimini değiştirip değiştirmediğini anlamak için Vai okurlarını inceledi. The Psychology of Literacy (1981) adlı kitaplarında, Vai yazısını okuyup yazmanın yazının kullanıldığı işlerle bağlantılı belirli becerileri geliştirdiğini, okuryazarlığa genellikle yüklenen daha geniş etkilerin ise asıl olarak okul eğitimiyle ilgili olduğunu bildirdiler.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Vai syllabary

İlgili kaynak: Vai hece yazısı
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakDil

Mors alfabesi her harfi kısa ve uzun işaretlerden oluşan bir desenle yazar; böylece bir mesaj tıkırtı, ses, ışık ya da elektrik sinyali olarak yol alabilir. 1840’lardan itibaren elektrikli telgrafla uzak mesafelere mesaj göndermeyi mümkün kıldı.

Samuel Morse’un 1837 dolaylarındaki ilk telgraf kodu yalnızca rakamlardan oluşuyordu; her sayı bir kod sözlüğündeki bir sözcüğe karşılık geliyordu. Ortağı Alfred Vail 1840’ta kodu harflere genişletti ve en sık kullanılan harflere en kısa işaretleri verdi. Hangi harflerin sık kullanıldığını, yerel bir gazetenin matbaasındaki kurşun harfleri sayarak bulmuştu. 1848’de Alman telgraf öncüsü Friedrich Gerke kodu sadeleştirdi; onun sürümü, 1865’te Paris’te kabul edilen Uluslararası Mors Alfabesi’nin temeli oldu. Gemiler, ünlü SOS dâhil imdat çağrılarını 1999’da uyduya dayalı sistemlere geçilene kadar Mors’la gönderdi. Amatör telsizciler Mors’u bugün de kullanıyor, seyrüsefer vericileri de kimliklerini hâlâ Mors koduyla bildiriyor.

Library of Congress / Smithsonian InstitutionKartı aç
MerakDil

İngiliz mimar Michael Ventris, boş zamanlarında uğraşarak 1952’de Linear B yazısını çözdü. Tunç Çağı’nda Girit’te ve Yunanistan anakarasında kullanılan bu yazı, yarım yüzyıldır uzmanlara direniyordu. Ventris, Amerikalı araştırmacı Alice Kober’ın daha önceki çalışmalarından yararlandı.

Arthur Evans, 1900’den itibaren Girit’teki Knossos’ta Linear B ile yazılmış binlerce kil tablet bulmuştu. Ventris tabletleri ilk kez 1936’da, 14 yaşındayken Londra’daki bir sergide gördü ve Evans’ı dinledi. Kober, bu yazıdaki sözcüklerin sonlarının Latincede ya da Yunancada olduğu gibi değiştiğini göstermişti. Ventris de işaretleri tablolara yerleştirerek hangi sesleri karşıladıklarını buldu. Uzmanların çoğu dilin Yunanca olmadığını düşünüyordu, ama sonuçlar bunun Yunancanın erken bir biçimi olduğunu gösterdi. Ventris bunu 1 Temmuz 1952’de BBC radyosundaki bir konuşmada duyurdu. Konuşmayı dinleyen Cambridge’li klasik filolog ve savaş yıllarının şifre çözücüsü John Chadwick ona katıldı. Çözülen tabletler, sarayın koyun, zeytinyağı, baharat ve savaş arabası tekerleği kayıtlarıydı. Ventris 1956’da, 34 yaşında bir trafik kazasında öldü.

University of CambridgeKartı aç
AzimDil

Küçükken geçirdiği bir kaza sonucu kör olan Louis Braille, körlerin bugün hâlâ okuduğu altı noktalı kabartma yazıyı on beş yaşında geliştirdi. Harf başına on iki noktaya varan mevcut bir sistemi alıp altı noktaya indirdi; böylece bir harf tek parmak ucuyla bir seferde algılanabiliyordu.

Braille üç yaşındayken babasının saraç atölyesinde bir aletle gözünü yaraladı; enfeksiyon öbür gözüne de yayıldı ve beş yaşına geldiğinde tamamen kör olmuştu. Paris’teki Kraliyet Kör Gençler Enstitüsü’nde, eski bir subay olan Charles Barbier’nin kabartma nokta sistemiyle tanıştı. Bu sistem çoğu zaman karanlıkta emir okumaya yarayan bir askerî şifre diye anlatılır; oysa Barbier’nin 1815 tarihli kitabında askerî bir amaçtan hiç söz edilmez. Barbier’nin on iki noktalı uzun hücreleri parmakla tek dokunuşta algılanamıyordu; Braille’in altı noktalı hücresi ise algılanabiliyordu ve elle okumayı akıcı hâle getirdi. Braille’in kendi okulu, okuması zor ve elle yazılması imkânsız kabartma Latin harflerini yeğleyerek sistemi o yaşarken benimsemedi; öğrenciler onu gizlice öğrendi. Sistem, Braille’in 43 yaşında veremden ölümünden iki yıl sonra, 1854’te kabul edildi.

TarihKartı aç
AzimDil

Sequoyah, hiçbir dilde okuma yazma bilmeyen bir Çeroki gümüş ustasıydı. Yaklaşık on iki yılını Çeroki dilinin heceleri için bir işaret takımı yaratmaya verdi; yazı 1821’de tamamlandıktan birkaç yıl sonra Çerokilerin büyük bölümü okuyup yazabiliyordu.

Anlatılanlara göre yıllarca alay konusu oldu; bazı komşuları büyü yaptığını düşündü, bir hikâyeye göre de ilk çalışmaları yakıldı. Önce her sözcük için ayrı bir işaret denedi, sonra dilin hecelere ayrılabileceğini fark etti ve 85 kadar işarette karar kıldı; ortaya çıkan şey alfabe değil, bir hece yazısıydı. İşe yaradığını kanıtlamak için küçük kızına, önceden bilmesinin mümkün olmadığı bir mesajı yüksek sesle okuttu. Yazı şaşırtıcı bir hızla yayıldı: 1828’de Çerokiler iki dilli bir gazete olan Cherokee Phoenix’i basıyordu. Sequoyah, kendisi okuma yazma bilmeden eksiksiz bir yazı sistemi yaratan, tarihte bilinen çok az kişiden biridir.

TarihKartı aç
MerakDil

Ermeni alfabesini MS 405 dolaylarında keşiş ve bilgin Mesrop Maştots yarattı; amaç, İncil’in ve ayinlerin Yunanca ya da Süryanice yerine Ermenice yazılabilmesiydi. Alfabe bugün de kullanılıyor.

Maştots bu işe Ermeni Kilisesi’nin başındaki Sahak ile birlikte girişti; Kral Vramşapuh da onları destekledi. Bildiklerimizin çoğu, öğrencisi Koryun’un 5. yüzyılda yazdığı yaşam öyküsüne dayanır. Yeni harflerle yazılan ilk metinler İncil çevirileriydi. Ardından hem çeviride hem telif eserlerde öyle bir canlanma yaşandı ki Ermeniler bu dönemi edebiyatlarının altın çağı sayar. İlk alfabe 36 harften oluşuyordu. Orta Çağ’da başka dillerden geçen sözcüklerdeki sesler için iki harf daha eklendi; 20. yüzyıldaki bir yazım reformu da iki harfin birleşmesinden oluşan և işaretini ayrı bir harf saydı. Bu yazı, Ermeni kimliğini büyük imparatorlukların egemenliğinde geçen yüzyıllar boyunca taşıdı.

Mesrop MashtotsKartı aç
Sıradaki kartYeni Tifinag, Kuzey Afrika’daki Amazig (Berberi) dilleri için eski Tifinag harflerinden geliştirilmiş çağdaş bir alfabedir. Bugün okullarda, tabelalarda ve internette kullanılıyor.Devam et →