Yeni Tifinag, Kuzey Afrika’daki Amazig (Berberi) dilleri için eski Tifinag harflerinden geliştirilmiş çağdaş bir alfabedir. Bugün okullarda, tabelalarda ve internette kullanılıyor.

Tifinagh

Kartın devamı

Çoğu zaman Berberi diye anılan Amazigler, Kuzey Afrika’nın yerli halklarıdır. Yazılarının kökeni, iki bin yılı aşkın geçmişi olan kaya oymalarında ve yazıtlarda görülen Libya-Berberi alfabesine uzanır; Sahra’daki Tuaregler bu yazının bir biçimini, Tifinag’ı, gündelik hayatta kullanmayı sürdürdü. 1960’ların sonundan itibaren başta Paris’teki Berberi Akademisi olmak üzere aktivistler bu harfleri Yeni Tifinag’a uyarladı. Fas’taki Kraliyet Amazig Kültürü Enstitüsü 2003’te Tamazight’in okullarda bu alfabeyle öğretilmesine karar verdi; Tamazight 2011’de Fas anayasasında resmî dil oldu. Unicode 2005’te Tifinag’ı ekledi; bu harfler artık bilgisayarda ve telefonda yazılabiliyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Tifinagh

İlgili kaynak: Tifinag

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

AzimDil

Hawaii dili, yani ʻōlelo Hawaiʻi, 20. yüzyılda neredeyse yok olmuştu. Aileler 1984’te Hawaii dilinde eğitim veren anaokulları açarak, 1987’de de devlet okullarında bu dilde eğitim hakkını kazanarak dili yeniden canlandırdı. Bu yol bugün anaokulundan üniversiteye uzanıyor.

Hawaii Krallığı’nın devrilmesinden üç yıl sonra, 1896’da çıkan bir yasa okullarda eğitim dilini İngilizce yaptı; kısa süre sonra sınıfta Hawaii dilinde konuşmak hoş karşılanmaz, kimi zaman cezalandırılır oldu. 1980’lerin başında, girişimi başlatanların tahminine göre, bu dili konuşabilen çocukların sayısı elliyi bulmuyordu. Anne babalar ve öğretmenler yalnızca Hawaii dilinin konuşulduğu Pūnana Leo (“seslerin yuvası”) anaokullarını kurdu; ardından devlet okullarında matematikten fen bilgisine bütün derslerin Hawaii dilinde okutulduğu sınıflar için mücadele etti. Hawaii Üniversitesi’nin Hilo kampüsü 2006’dan bu yana, Hawaii dilinin ve öteki yerli dillerle kültürlerin yeniden canlandırılması üzerine türünün ilk örneği olan bir doktora programı yürütüyor.

Hawaiian languageKartı aç

DinginlikDil

Kuzey Japonya’nın yerli halkı Aynuların dili Aynuca, anadili olarak konuşan pek az kişi kaldığı için yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Topluluk kursları, eğitmen yetiştirme, aile programları ve müze dersleri, dilin yeniden konuşulacağı ortamlar yaratıyor.

Aynular bugün çoğunlukla Hokkaido’da yaşar; bir zamanlar bugün Rusya’ya ait olan Sahalin’de ve Kuril Adaları’nda da yaşıyorlardı. Japonya 1869’da Hokkaido’yu resmen topraklarına katınca asimilasyon politikaları ve ayrımcılık, aileleri çocuklarını Japonca konuşarak büyütmeye itti. Aynucanın bilinen hiçbir dille akrabalığı yoktur. Aynu aktivist Shigeru Kayano 1983’ten itibaren köyü Nibutani’de Aynuca dersleri verdi; 1994’te Japon parlamentosuna giren ilk Aynu oldu ve mecliste Aynuca konuştu. Parlamento Aynuları 2008’de yerli halk olarak tanıdı, 2019’da Aynu kültürünü destekleyen bir yasa çıkarıldı, 2020’de de ulusal Aynu müzesi Upopoy açıldı.

Ainu languageKartı aç

MerakGöç

Bantu dilleri konuşan çiftçi topluluklar, binlerce yıl içinde bugünkü Kamerun ile Nijerya arasındaki yaylalardan Orta, Doğu ve Güney Afrika’nın büyük bölümüne yayıldı. Bugün bu bölgelerde Svahili, Zulu, Şona ve Kikuyu gibi yüzlerce akraba Bantu dili konuşuluyor.

Tarihçiler bir zamanlar tek ve büyük bir “Bantu göçü” düşünüyordu. Bugün dilbilimsel, arkeolojik ve genetik kanıtlar, kabaca MÖ 4000 ile MS 500 arasında pek çok yoldan ilerleyen daha yavaş bir yayılmaya işaret ediyor; Bantu dilli topluluklar bugünkü Güney Afrika’ya MS 300 civarında ulaşmıştı. “Bantu” adını 1862’de Alman dilbilimci Wilhelm Bleek, bu dillerin çoğunda “insanlar” anlamına gelen sözcükten türetti. Tarım, hayvancılık ve demircilik bölgeden bölgeye farklı bileşimlerle yayıldı; yeni gelenler her yerde orada yaşayan halklarla karıştı. Örneğin Zulu ve Xhosa dillerindeki “tık” sesleri, güney Afrika’da daha önce konuşulan Khoisan dillerinden alınmıştır.

Bantu migrationsKartı aç

MerakGöç

Avustronezya dil ailesinden dilleri konuşan denizciler, 4.000 yılı aşkın bir süre önce Tayvan’dan yola çıkarak Güneydoğu Asya adalarına ve Pasifik’in büyük bölümüne yerleşti. Hawaii, Yeni Zelanda ve Paskalya Adası’na kadar ilerlediler, batıda da Madagaskar’a ulaştılar.

Dilbilimcilerin, arkeologların ve genetikçilerin çoğu, bu yayılmanın Tayvan’da başladığı ve MÖ 2000 dolaylarında Filipinler’e ulaştığı görüşünde; ancak yeni gelenler adalarda zaten yaşayan halklarla yoğun biçimde karıştı. Bir yanlarındaki yüzdürücüyle dengelenen kanolarla yol alan bu denizciler yanlarında taro, yam, domuz, köpek ve tavuk taşıdı. Yaklaşık 3.300 yıl öncesinden itibaren Lapita adı verilen, damga desenli kendine özgü bir çömlek türü, batı Pasifik’e yayılışlarının izini sürmeyi sağlar. Yıldızlardan, okyanus dalgalarından ve kuşlardan yön bulan Polinezyalı denizciler daha sonra Hawaii’ye, Paskalya Adası’na ve en son, MS 1250–1300 dolaylarında Yeni Zelanda’ya ulaştı. Yaklaşık 1.500 yıl önce ise başka bir grup Hint Okyanusu’nu aşıp Madagaskar’a vardı; Malgaşçanın en yakın akrabasının Borneo’da konuşulan bir dil olmasının nedeni budur.

Austronesian expansionKartı aç

DinginlikMüzik

Fado, 19. yüzyılın başlarında Lizbon’un limana yakın eski mahallelerinde, Alfama, Mouraria ve Bairro Alto’da gelişen bir şarkı geleneğidir. Adı büyük olasılıkla Latincede “kader” anlamına gelen fatum sözcüğünden gelir. Tek bir şarkıcıya genellikle bir klasik gitar ile on iki telli, armut biçimli Portekiz gitarı eşlik eder.

Fado ilk olarak liman mahallelerinde denizciler, liman işçileri ve kentin yoksulları arasında söylendi. UNESCO’ya göre fado; Afro-Brezilya kökenli şarkılı dansların, yerel şarkı ve dansların, göçmenlerin kırsaldan Lizbon’a getirdiği geleneklerin ve 19. yüzyıl başının kent şarkılarının kaynaşmasından doğdu. Şarkılar aşkı, ayrılığı, kaderi ve kentin gündelik hayatını anlatır. Pek çoğuna, kaybedilmiş bir insana, bir yere ya da bir zamana duyulan özlem olan saudade siner; bu duygu bizdeki hasrete yakındır, ama her fadonun konusu değildir. Fado bugün de konser salonlarında, küçük fado evlerinde ve mahalle derneklerinde söyleniyor; 2011’de UNESCO’nun İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne girdi.

FadoKartı aç

Sıradaki kartRongorongo, Rapa Nui’de (Paskalya Adası) ahşaba kazınmış işaretlerden oluşan bir yazıdır. Günümüze yirmiyi aşkın yazılı nesne ulaştı; ama önerilen çözümlerin hiçbiri bilim dünyasında kabul görmedi ve metinler hâlâ okunamıyor.Devam et →