Kaurna dili, Güney Avustralya’daki Adelaide Ovaları’nın Aborjin diliydi; onu anadili olarak konuşan bilinen son kişi 1929’da öldü. 1989’dan bu yana Kaurna halkı ve dilbilimciler, topluluğun hafızası ve 19. yüzyıl kayıtlarıyla dili yeniden canlandırıyor; bugün okullarda öğretiliyor ve kamusal hayatta kullanılıyor.

Kaurna language

Kartın devamı

1840’ta iki Alman Lutheryen misyoner, Christian Teichelmann ve Clamor Schürmann, yaklaşık 3.000 sözcük, kısa bir dilbilgisi ve yüzlerce cümle içeren bir Kaurna dili kaydı yayımladı; ikisi Adelaide’deki Piltawodli’de bir okul yönetiyordu. Sömürgecilik Kaurna halkının yaşamını dağıttıkça dil gündelik kullanımdan çıktı; onu anadili olarak konuşan bilinen son kişi Ivaritji 1929’da öldü. 1989’dan itibaren Kaurna büyükleri ve dilbilimci Rob Amery, misyonerlerin kayıtlarından yola çıkarak telaffuzu yeniden kurdu ve bugünün hayatı için yeni sözcükler türetti. 2002’de Kaurna büyüklerinden Lewis Yerloburka O’Brien ve Alitya Wallara Rigney, Amery ile birlikte Kaurna Warra Pintyanthi’yi (“Kaurna dilini yaratmak”) kurdu. Bugün Adelaide’yi çevreleyen parkların her birinin Kaurna dilinde bir adı var; Whitmore Meydanı’na da Ivaritji’nin anısına ikinci ad olarak Iparrityi verildi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Kaurna language

İlgili kaynak: Kaurna dili

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakGöç

Bantu dilleri konuşan çiftçi topluluklar, binlerce yıl içinde bugünkü Kamerun ile Nijerya arasındaki yaylalardan Orta, Doğu ve Güney Afrika’nın büyük bölümüne yayıldı. Bugün bu bölgelerde Svahili, Zulu, Şona ve Kikuyu gibi yüzlerce akraba Bantu dili konuşuluyor.

Tarihçiler bir zamanlar tek ve büyük bir “Bantu göçü” düşünüyordu. Bugün dilbilimsel, arkeolojik ve genetik kanıtlar, kabaca MÖ 4000 ile MS 500 arasında pek çok yoldan ilerleyen daha yavaş bir yayılmaya işaret ediyor; Bantu dilli topluluklar bugünkü Güney Afrika’ya MS 300 civarında ulaşmıştı. “Bantu” adını 1862’de Alman dilbilimci Wilhelm Bleek, bu dillerin çoğunda “insanlar” anlamına gelen sözcükten türetti. Tarım, hayvancılık ve demircilik bölgeden bölgeye farklı bileşimlerle yayıldı; yeni gelenler her yerde orada yaşayan halklarla karıştı. Örneğin Zulu ve Xhosa dillerindeki “tık” sesleri, güney Afrika’da daha önce konuşulan Khoisan dillerinden alınmıştır.

Bantu migrationsKartı aç

MerakGöç

Avustronezya dil ailesinden dilleri konuşan denizciler, 4.000 yılı aşkın bir süre önce Tayvan’dan yola çıkarak Güneydoğu Asya adalarına ve Pasifik’in büyük bölümüne yerleşti. Hawaii, Yeni Zelanda ve Paskalya Adası’na kadar ilerlediler, batıda da Madagaskar’a ulaştılar.

Dilbilimcilerin, arkeologların ve genetikçilerin çoğu, bu yayılmanın Tayvan’da başladığı ve MÖ 2000 dolaylarında Filipinler’e ulaştığı görüşünde; ancak yeni gelenler adalarda zaten yaşayan halklarla yoğun biçimde karıştı. Bir yanlarındaki yüzdürücüyle dengelenen kanolarla yol alan bu denizciler yanlarında taro, yam, domuz, köpek ve tavuk taşıdı. Yaklaşık 3.300 yıl öncesinden itibaren Lapita adı verilen, damga desenli kendine özgü bir çömlek türü, batı Pasifik’e yayılışlarının izini sürmeyi sağlar. Yıldızlardan, okyanus dalgalarından ve kuşlardan yön bulan Polinezyalı denizciler daha sonra Hawaii’ye, Paskalya Adası’na ve en son, MS 1250–1300 dolaylarında Yeni Zelanda’ya ulaştı. Yaklaşık 1.500 yıl önce ise başka bir grup Hint Okyanusu’nu aşıp Madagaskar’a vardı; Malgaşçanın en yakın akrabasının Borneo’da konuşulan bir dil olmasının nedeni budur.

Austronesian expansionKartı aç

AzimTasarım

Isotype, toplumsal ve ekonomik verileri yan yana dizilmiş, tekrar eden küçük resimlerle anlatan bir görsel sistemdir; amacı, dili ya da eğitimi ne olursa olsun herkesin bu verileri anlayabilmesiydi. Sistemi 1920’lerin Viyana’sında Otto Neurath, sonradan Neurath soyadını alan Marie Reidemeister ve grafik sanatçısı Gerd Arntz geliştirdi.

Isotype adı, İngilizce “International System of Typographic Picture Education” (Uluslararası Tipografik Resimli Eğitim Sistemi) sözlerinin kısaltmasıdır. Otto Neurath sistemi 1920’lerde Viyana’daki Toplum ve Ekonomi Müzesi’nde geliştirdi; amacı, az okumuş insanlar dahil herkesin toplumsal ve ekonomik verileri bir bakışta karşılaştırabilmesiydi. Temel kural basitti: daha büyük bir miktarı göstermek için simge büyütülmez, aynı küçük simge daha çok kez yinelenir. Böylece okuyucu hem sayabilir hem karşılaştırabilir. Avusturya’daki siyasi çalkantı Neurath’ı 1934’te ülkeden ayrılmak zorunda bırakınca çalışmalarını önce Hollanda’da, sonra İngiltere’de sürdürdü. Bu yaklaşımın izleri bugün toplu taşıma haritalarında, trafik işaretlerinde ve infografiklerdeki tekrar eden küçük simgelerde görülüyor.

Isotype picture languageKartı aç

AzimDil

N’Ko, Gineli bilgin Solomana Kanté’nin 1949’da Batı Afrika’nın Manding dilleri için yarattığı alfabedir. Sağdan sola yazılır; kendine özgü harfleri ve ton işaretleri sayesinde bu dilleri Latin ya da Arap harflerine sığdırmaya gerek kalmaz.

Bambara, Maninka ve Dyula gibi Manding dillerinde bir hecenin perdesi sözcüğün anlamını değiştirebilir; ne Latin ne de Arap alfabesi bunu iyi gösterir. Anlatıldığına göre Kanté, Afrikalıların kendilerine ait bir yazısı olmadığını ileri süren bir yazı okuduktan sonra işe koyuldu. Alfabeye, bütün Manding dillerinde “ben diyorum” anlamına gelen N’Ko adını verdi; ömrünün geri kalanında bu alfabeyle Kur’an çevirisinden tarih ve tıp kitaplarına kadar pek çok eser yazdı ve çevirdi. Yazı Gine, Mali ve Fildişi Sahili’nde resmî olmayan derslerle yayıldı. Unicode 2006’da N’Ko’yu ekledi; bu alfabe artık telefonda ve bilgisayarda da yazılabiliyor.

N’Ko scriptKartı aç

MerakDil

Kanarya Adaları’ndaki La Gomera’da İspanyolca ıslıkla da konuşulur. Silbo Gomero denen bu yöntemde sözler ıslığa dönüşür ve adanın derin vadilerinde beş kilometreye kadar uzağa ulaşır; bir bağırışın gidebileceğinden çok daha uzağa.

Silbo Gomero ayrı bir dil değil, İspanyolcayı ıslıkla konuşmanın bir yoludur: Islık çalan kişi konuşmanın seslerini, perdesi inip çıkan birkaç ünlü ve ünsüz ıslığına dönüştürür; bunu yaparken bazen parmağını ağzına koyar. Yöntem, adanın İspanyollardan önceki halkı Guançların ıslıklı konuşmasından gelir ve 1400’lerdeki fetihten sonra İspanyolcaya uyarlanmıştır. Karşı yamaçta görünen bir komşunun yürüyerek bir saat uzakta olabildiği bu adada çobanlar ve çiftçiler için hayati önemdeydi. 1950’lerden itibaren ada göç verip telefon yaygınlaşınca kullanımı hızla azaldı. Kanarya Adaları yönetimi 1999’da onu okullarda zorunlu ders yaptı; UNESCO da 2009’da insanlığın somut olmayan kültürel mirası listesine ekledi.

Silbo GomeroKartı aç

Sıradaki kartİnjera, Etiyopya ve Eritre’nin yumuşak, süngerimsi yassı ekmeğidir; geleneksel olarak teff unundan yapılan mayalı bir hamurdan pişirilir. Yalnızca tek yüzü pişirildiği için hamurdaki kabarcıklar yüzeye çıkıp patlar ve “göz” denen minik deliklerle kaplı bir yüzey oluşur.Devam et →