Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

Nörobilimci Antonio Damasio’ya göre mide düğümlenmesi ya da hızlanan nabız gibi bedensel hisler duygunun basit bir yan ürünü değildir: beyin, özellikle sonucun belirsiz olduğu durumlarda kararlarını bu sinyallerle yönlendirir. Damasio bu bedensel işaretlere “somatik belirteç” adını verdi.

Antonio Damasio, somatic marker hypothesis

ZihinBilim

Kartın devamı

Damasio bu fikri 1994 tarihli Descartes’ın Yanılgısı kitabında ortaya koydu. Fikir, beynin ön lobunda, gözlerin hemen üstündeki bölgede (ventromedial prefrontal korteks) hasar bulunan hastalardan doğdu. Bu hastaların zekâsı yerindeydi, doğruyu yanlıştan ayırabiliyorlardı; ama gerçek hayatta yıkıcı kararlar veriyorlardı. Sanki “bu kötü bir fikir” diye uyaran bedensel sinyal susmuştu. Bunu sınamak için geliştirilen Iowa Kumar Testi adlı kart oyununda sağlıklı oyuncular, riskli destelerin neden kötü olduğunu söyleyemeden önce, o destelere uzanırken hafifçe terlemeye başlıyordu; hastalarda böyle bir sinyal görülmedi. Kuram hâlâ etkili ama tartışmalı: eleştirmenlere göre bedensel sinyallerin seçimi mi yönlendirdiği, yoksa yalnızca ona eşlik mi ettiği henüz netlik kazanmadı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Antonio Damasio, somatic marker hypothesis

İlgili kaynak: Somatic marker hypothesis
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBilim

Bilerek gülümsemek insanı biraz daha mutlu hissettirebilir. 2022’de 19 ülkede 4.000’e yakın kişiyle yapılan bir araştırmada, gülümser gibi yapan ya da gülümseyen bir yüzü taklit eden katılımcılar kendilerini biraz daha mutlu hissettiklerini söyledi. Dişlerin arasında kalem tutmak gibi dolaylı bir yöntemin sonucu ise net değildi.

Yüz ifadesinin duyguları etkileyebileceği fikrine “yüz geri bildirimi hipotezi” denir; kökleri Charles Darwin’e ve William James’e uzanır. 1988’deki ünlü bir deneyde Fritz Strack ve arkadaşları, katılımcılara kalemi ya dişlerinin ya da dudaklarının arasında tutturdu. Kalemi dişlerle tutmak yüzü gülümsemeye zorlar, dudaklarla tutmak ise gülümsemeyi engeller. Kalemi dişleriyle tutanlar karikatürleri daha komik buldu. 2016’da on yedi laboratuvar bu deneyi birebir tekrarladı ve hiçbir etki bulamadı. 138 çalışmayı bir araya getiren 2019 tarihli bir inceleme ise etkinin gerçek ama küçük olduğu ve çalışmadan çalışmaya değiştiği sonucuna vardı. 2022’deki Many Smiles çalışmasını Nicholas Coles yürüttü; çalışmayı hipotezi savunanlarla ona kuşkuyla bakanlar birlikte tasarladı. Sonuçlara göre bilerek gülümsemek mutluluk duygusunu hem artırabiliyor hem de başlatabiliyordu; kalem yönteminin sonucu ise yine belirsiz kaldı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Bağırsaklarınızla beyniniz sinirler, hormonlar, bağışıklık sistemi ve bağırsaktaki mikroplar aracılığıyla haberleşir. Stresle sindirimin birbirini etkileyebilmesinin nedeni budur.

Bilim insanları bu bağlantıya bağırsak-beyin ekseni der. Bağırsağın, enterik sinir sistemi denen ve yaklaşık 500 milyon sinir hücresinden oluşan kendi ağı vardır. “İkinci beyin” diye de anılan bu ağ, sindirimi büyük ölçüde kendi başına yönetebilir. Bağırsak beyne asıl olarak vagus siniriyle bağlanır. Beyin sapından karın boşluğuna kadar uzanan bu uzun sinirin liflerinin çoğu, mesajları aşağıdan yukarıya, bağırsaktan beyne taşır. Serotonin denen haberci maddenin vücuttaki toplam miktarının yüzde 90’ından fazlası bağırsakta bulunur. Bağırsak bakterilerinin de payı vardır: 2004’te Japonya’da yapılan bir çalışmada, tamamen mikropsuz ortamda büyütülen fareler strese aşırı tepki verdi. Stres bağırsak hareketlerini hızlandırabilir ya da yavaşlatabilir; yaygın bir bağırsak rahatsızlığı olan huzursuz bağırsak sendromunu sık sık kötüleştirmesinin bir nedeni budur. Mikropların rolüne dair araştırmaların çoğu hayvanlarda yapıldı; insanlardaki kanıtlar henüz sınırlı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Plasebo, şeker hapı gibi, içinde hiçbir etkin madde bulunmayan göstermelik bir tedavidir. Ağrı araştırmalarında plasebolar, kişilerin hissettiği ağrıyı azaltabiliyor, hatta beyinde ağrıyı işleyen bölgelerin etkinliğini düşürebiliyor.

Plasebo sözcüğü Latincede “memnun edeceğim” demektir. Etkinin bedende gerçek bir karşılığı olduğuna dair ilk ipuçlarından biri 1978’de ortaya çıktı. Jon Levine ve arkadaşları, yirmilik dişi çekilmiş hastalara plasebo ve nalokson verdi. Nalokson, vücudun kendi ürettiği ağrı kesici maddeler olan endorfinlerin etkisini engelleyen bir ilaçtır. Plaseboya yanıt veren hastalarda nalokson ağrıyı artırdı; bu da plasebonun sağladığı rahatlamanın endorfinlerden kaynaklandığını düşündürdü. 2004’te Tor Wager ve arkadaşları beyin taramalarıyla şunu gösterdi: Ağrı kesici diye plasebo verilen kişilerde, canlarını yakan bir uyarı sırasında beynin ağrıyı işleyen bölgeleri daha az etkinleşiyordu. Beklenti ters yönde de işler: Latincede “zarar vereceğim” anlamına gelen nosebo etkisinde, zarar görmeyi beklemek belirtileri ağırlaştırır. Bütün bunlar ağrının hayal ürünü olduğu ya da plasebonun etkili bir tedavinin yerini tutabileceği anlamına gelmez.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Bellek bir kayıt cihazı gibi çalışmaz. Bir olayı her hatırlayışımızda beyin onu depoladığı parçalardan yeniden kurar; boşlukları bildiklerimizle ve sonradan duyduklarımızla doldurur. Bu yüzden bir anı, biz fark etmeden değişebilir.

Psikologlar buna yeniden yapılandırılan bellek der. İngiliz psikolog Frederic Bartlett’in 1932 tarihli Remembering (Hatırlamak) kitabında anlattığı deneylerde, katılımcılar “Hayaletlerin Savaşı” adlı bir Kuzey Amerika yerli masalını tekrar tekrar anlattı. Masal onlara hiç tanıdık değildi; her anlatımda hikâye, anlatanların kendi kültürüne daha yakın bir biçime kaydı. 1974’te Elizabeth Loftus ve John Palmer, katılımcılara trafik kazası filmleri izletip arabaların ne hızla gittiğini sordu. Soruyu daha sert bir ifadeyle, “çarptığında” yerine “birbirine girdiğinde” diye duyanlar daha yüksek hız tahmin etti; bir hafta sonra da gerçekte hiç olmayan kırık camları gördüklerini söylemeye daha yatkındılar. Buna yanlış bilgi etkisi denir. Bu etkinin mahkemelerde de önemi büyüktür: ABD’deki Masumiyet Projesi’ne (Innocence Project) göre, sonradan DNA kanıtıyla bozulan mahkûmiyetlerin çoğunda görgü tanıklarının yanlış teşhisi rol oynamıştı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Nörobilimde etkili bir kuram olan öngörüsel işleme, beynin duyulardan gelecek bilgiyi öylece beklemediğini söyler. Beyin dışarıda ne olduğunu sürekli tahmin eder; duyulardan gelen sinyalleri de çoğunlukla bu tahminleri sınamak ve düzeltmek için kullanır.

Öngörüsel işleme (İngilizcesiyle predictive processing) fikrinin kökü, Alman fizikçi Hermann von Helmholtz’a uzanır. Helmholtz 1860’larda, görmenin bir tür “bilinçdışı çıkarım” olduğunu savundu: Gözün tam olarak söyleyemediğini beyin kendisi tamamlar. 1999’da Rajesh Rao ve Dana Ballard bu fikirden yola çıkarak görmenin bir bilgisayar modelini geliştirdi. Bu modelde üst düzey beyin bölgeleri, alt düzeydeki bölgelere tahmin gönderir; alttakiler de yalnızca tahminle gerçekte gelen bilgi arasındaki farkı geri yollar. Bu farka “tahmin hatası” denir. Daha sonra filozof Andy Clark ile nörobilimci Karl Friston’ın çalışmalarıyla fikir, zihnin genel bir kuramına dönüştü. Kuramı anlatmak için sık kullanılan bir örnek oyuk maske yanılsamasıdır: Bir maskenin iç yüzüne bakıldığında bile yüz, dışa doğru kabarıkmış gibi görünür; çünkü beynin olağan bir yüz görme beklentisi, gözden gelen kanıta baskın çıkar. Kuram yaygın biçimde kullanılsa da tartışmalıdır; eleştirmenler bazı iddialarının nasıl sınanabileceğini soruyor.

Ikigai DailyKartı aç
Sıradaki kartBilgi laneti, bildiğimiz bir şeyi bilmeyen birinin yerine kendimizi koymakta zorlanmamızdır. İktisatçılar bu adı 1989’daki bir deneyden sonra koydu: daha çok bilgisi olan katılımcılar, az bilenlerin ne yapacağını tahmin ederken kendi bilgilerini bir kenara bırakamıyordu, üstelik doğru tahmin için para almalarına rağmen.Devam et →