Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

1944–45 Hollanda Açlık Kışı’nda Alman ablukası yüzünden batı Hollanda’da günlük tayın 400–800 kaloriye kadar düştü. Bu kıtlığı anne karnında yaşayanlarda onlarca yıl sonra obezite, diyabet ve kalp hastalığı daha sık görüldü; etkiler kıtlığın gebeliğin hangi döneminde yaşandığına göre değişti. Açlık Kışı, doğum öncesi beslenmenin genlerde kimyasal iz bırakabileceğinin insanlardaki en bilinen örneklerinden biri oldu.

Dutch Hunger Winter Families Study, ongoing since the 1990s

SağlıkBilimTarih

Kartın devamı

Kıtlığın başı ve sonu belliydi, Hollanda’nın kayıtları da düzenliydi; bu sayede araştırmacılar insanları anne karnında kıtlığa tam olarak ne zaman maruz kaldıklarına göre karşılaştırabildi. Gebeliğin başında etkilenenlerde ileride kalp hastalığı ve kilo fazlası daha sık görüldü; kıtlığın en ağır günlerinde ana rahmine düşenlerde şizofreni riski yaklaşık iki katına çıktı. Gebeliğin son aylarında etkilenen bebekler daha küçük doğdu ve yetişkinlikte kan şekerlerini denetlemekte daha çok zorlandı. 2008’deki bir çalışma, ana rahmine düştükleri sırada kıtlığa maruz kalanlarda altmış yıl sonra bile büyümeyle ilgili IGF2 geninde daha az metilasyon buldu. Metilasyon, DNA’ya eklenen ve dizideki kodu değiştirmeden bir genin etkinliğini artırıp azaltabilen kimyasal bir işarettir. 2024’teki bir çalışma da kıtlığı, bazı ölçütlerde (ama hepsinde değil) daha hızlı biyolojik yaşlanmayla ilişkilendirdi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Dutch Hunger Winter Families Study, ongoing since the 1990s

İlgili kaynak: Dutch famine of 1944–1945
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBilim

İlk aşıyı İngiliz hekim Edward Jenner 1796’da çiçek hastalığına karşı geliştirdi. Dünya Sağlık Örgütü 1980’de çiçeğin yeryüzünden silindiğini ilan etti; çiçek, kökü kazınan ilk ve hâlâ tek insan hastalığıdır.

Jenner’dan çok önce Çin’de, Hindistan’da ve Osmanlı topraklarında çocukları korumak için onlara bilerek hafif bir çiçek bulaştırılırdı; bu yönteme variolasyon ya da çiçek aşılaması denir. İngiliz büyükelçinin eşi Lady Mary Wortley Montagu bu uygulamayı İstanbul’da gördü ve 1718’de oğlunu orada aşılattı. Jenner, sığırlarda görülen hafif bir hastalık olan inek çiçeğini geçiren sağımcı kızların çiçeğe pek yakalanmadığını fark etmişti. 1796’da bu gözlemini sekiz yaşındaki James Phipps üzerinde denedi. İngilizcede aşı anlamına gelen vaccine sözcüğü, Latincede inek demek olan vacca’dan gelir. Aşıya rağmen çiçek, yalnızca 20. yüzyılda tahminen 300 milyon kişiyi öldürdü. Dünya Sağlık Örgütü 1967’de küresel kampanyayı hızlandırdı. Kampanyanın temeli vakaları tek tek bulmak ve her vakanın çevresindeki herkesi aşılamaktı; buna halka aşılama denir. Doğal yolla görülen son vaka, Ekim 1977’de Somali’de hastane aşçısı olarak çalışan Ali Maow Maalin’di.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Alexander Fleming 1928’de Londra’daki St Mary’s Hastanesi’nde, bir kaba bulaşan küfün çevresinde bakterilerin üremediğini gördü; küfün salgıladığı maddeye sonradan penisilin adını verdi. 1939’dan itibaren Howard Florey ile Ernst Chain’in yönettiği Oxford ekibi penisilini saflaştırdı ve enfeksiyonları iyileştirdiğini kanıtladı.

Fleming Eylül 1928’de tatilden döndüğünde, stafilokok bakterisi ürettiği kaplardan birine Penicillium küfü bulaştığını gördü. Küfün çevresinde, bakterilerin öldüğü berrak bir halka vardı. Bulgularını 1929’da yayımladı, ama maddeyi ilaç olarak kullanılacak kadar saf ve dayanıklı hâle getiremedi. Oxford’da Florey, Chain, Norman Heatley ve arkadaşları küfü çoğaltmanın ve penisilini ondan ayırmanın yollarını buldu; Mayıs 1940’ta da penisilinin, bakteri bulaştırılmış fareleri ölümden koruduğunu gösterdiler. Şubat 1941’de ilaç ilk hastaya, Oxfordlu bir polise verildi; hastanın durumu düzeldi, ama penisilin tükenince hayatını kaybetti. Ardından ABD’deki fabrikalar üretimi büyüttü ve 1944’teki Normandiya çıkarmasına kadar 2,3 milyon doz hazırlandı. Fleming, Florey ve Chain 1945 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaştı. Fleming Nobel konuşmasında bir de uyarıda bulundu: Penisilin yetersiz dozda alınırsa bakteriler ona karşı direnç kazanabilirdi.

Alexander Fleming, 1928Kartı aç
MerakBilim

Wilhelm Röntgen, 8 Kasım 1895’te Almanya’daki Würzburg Üniversitesi’nde görünmez yeni bir ışın keşfetti: Bu ışınlar deriden ve etten geçiyor, kemikte ve metalde ise tutuluyordu. Ne olduklarını bilmediği için, matematikteki bilinmeyen gibi onlara “X ışınları” adını verdi. 1901’de ilk Nobel Fizik Ödülü’nü aldı.

Röntgen, siyah kartonla kapladığı bir cam tüpten elektrik geçirirken yakındaki bir masada duran, özel bir maddeyle kaplı ekranın parladığını fark etti. Sonraki haftalarda neredeyse laboratuvarında yaşayarak yeni ışınları inceledi. Buluşundan yaklaşık altı hafta sonra X ışınlarıyla eşi Anna Bertha’nın elinin görüntüsünü çekti; görüntüde elin kemikleri ve parmağındaki yüzük seçiliyordu. “Yeni Bir Işın Türü Üzerine” başlıklı makalesi 28 Aralık 1895’te yayımlandı. Haber birkaç gün içinde yayıldı ve hekimler kısa sürede kırık kemikleri görmek için X ışınlarını kullanmaya başladı. Röntgen, herkes yararlanabilsin diye buluşunun patentini almadı. Almanca ve Türkçe dâhil pek çok dil bu ışınlara hâlâ onun adını verir; Türkçede “röntgen çektirmek” denmesinin nedeni de budur.

Wilhelm Röntgen, 1895Kartı aç
AzimBiyografi

Amerikalı kanser hekimi Jane C. Wright, kemoterapi ilaçlarını laboratuvarda üretilen tümör dokusu üzerinde denedi ve sonuçları hastaların tedaviye verdiği yanıtla karşılaştırdı. Bu çalışmalar kemoterapinin deneme yanılmadan kurtulup daha sistemli bir bilime dönüşmesine yardım etti.

1919’da New York’ta doğan Wright, 1949’da cerrah babası Louis T. Wright’ın yanında, Harlem Hastanesi Kanser Araştırma Vakfı’nda çalışmaya başladı. Baba kız, laboratuvar farelerine güvenmek yerine hastaların tümörlerinden alınan örnekleri laboratuvarda üretip aday ilaçlarla denediler, sonra laboratuvar sonuçlarının klinikte olanlarla örtüşüp örtüşmediğine baktılar. Wright 1951’de metotreksat adlı ilacın bazı meme ve deri kanserlerini küçültebildiğini bildirdi; ilaç bugün de yaygın olarak kullanılıyor. Güçlü ilaçları ameliyatsız, kateter denen ince bir tüple karaciğer ve dalak gibi organların derinindeki tümörlere ulaştırmanın yolunu da buldu. 1964’te Amerikan Klinik Onkoloji Derneği’ni (ASCO) kuran yedi hekimin tek kadını oydu; 1967’de New York Medical College’da dekan yardımcısı oldu. 2013’te öldü.

Jane C. WrightKartı aç
MerakTarih

1726 sonbaharında Surrey’deki Godalming kasabasından Mary Toft art arda tavşan doğuruyormuş gibi göründü; aralarında kralın hizmetindeki bir cerrahın da bulunduğu saygın hekimler bu mucizeye kefil oldu. Londra’ya getirilip yakından izlenen Toft, birkaç hafta içinde hileyi itiraf etti.

Toft yoksul, genç bir kadındı ve kısa süre önce bebeğini düşürmüştü. Doğum işlerine bakan yerel cerrah John Howard doğumları duyurdu; Kasım ortasında Kral I. George’un cerrahı ve anatomi uzmanı Nathaniel St André gelip bunların gerçek olduğunu ilan etti. Kralın bir başka cerrahı Cyriacus Ahlers 20 Kasım’da geldi. Tavşan kalıntılarında bıçak izleri, dışkılarında da saman ve tahıl bulunca kuşkulandı. Londra’da sürekli gözetim altında tutulan ve acılı bir ameliyatla korkutulan Toft, 7 Aralık’ta hayvan parçalarını kendi bedenine yerleştirdiğini itiraf etti. Tothill Fields Bridewell hapishanesinde tutuldu, ama hangi suçla yargılanacağına karar verilemediği için Nisan 1727’de serbest bırakıldı. William Hogarth, “Cunicularii” adlı gravüründe olaya kanan hekimlerle alay etti.

The Toft affairKartı aç
Sıradaki kartKoşucu sarhoşluğu, uzun süre egzersiz yapan bazı insanların yaşadığı dingin ve coşkulu hâldir; bu his uzun zaman başlıca endorfinlere bağlandı. Fare deneyleri ve insanlarla yapılan çalışmalar ise vücudun ürettiği ve esrarla aynı reseptörlere etki eden endokannabinoid adlı sinyal moleküllerinin, egzersizden sonra kaygının ve ağrının azalmasında önemli rol oynadığını gösteriyor.Devam et →