Filozof Frank Jackson, Mary adında bir bilim insanı hayal etti: Mary bütün hayatını siyah-beyaz bir odada geçirmiş, renkli görme hakkındaki her fiziksel bilgiyi öğrenmiştir. Kırmızıyı ilk kez gördüğünde yeni bir şey öğrenir mi? Jackson 1982’de “evet” dedi: Ona göre fiziksel bilgiler zihni tek başına açıklayamazdı.

Frank Jackson, “Epiphenomenal Qualia” (1982)

Kartın devamı

Avustralyalı filozof Frank Jackson bu örneği 1982’de yayımladığı “Epiphenomenal Qualia” adlı makalede ortaya koydu. Felsefede “qualia”, bir deneyimin içeriden nasıl yaşandığını, örneğin kırmızının kırmızılığını anlatan terimdir. Jackson’ın hedefi fizikalizmdi, yani zihin dâhil var olan her şeyin sonuçta fiziksel olduğunu savunan görüş. Ona göre Mary kırmızıyı gördüğünde yeni bir şey öğreniyorsa, eksiksiz fiziksel bilgisi bir şeyi dışarıda bırakmış demekti. Jackson sonradan fikrini değiştirip fizikalizmi benimsedi: Mary’nin yeni bir olgu değil, zaten bildiği bir olguyu kavramanın yeni bir yolunu edindiğini savundu. Filozoflar bu konuda hâlâ anlaşamıyor; Mary örneği zihin felsefesinin en çok tartışılan düşünce deneylerinden biri olmayı sürdürüyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Frank Jackson, “Epiphenomenal Qualia” (1982)

İlgili kaynak: Bilgi argümanı

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakZihin

“Hayatta hiçbir şey, onu düşünürken sandığın kadar önemli değildir.”

Daniel Kahneman (1934–2024), insanların nasıl yargıya vardığı üzerine çalışmalarıyla 2002 Nobel Ekonomi Ödülü’nü paylaşan İsrailli-Amerikalı bir psikologdu. Söz, Hızlı ve Yavaş Düşünme kitabının mutluluk bölümünde geçer. Kahneman bu etkiye “odaklanma yanılsaması” adını verdi: İnsanın o an düşündüğü şey, örneğin bir maaş artışı ya da taşınmak, mutluluğu için gerçekte olduğundan daha önemli görünür. 1998’deki bir çalışmada Amerika’nın orta batısındaki öğrenciler, güzel havası yüzünden Kaliforniyalıların daha mutlu olduğunu sandı; oysa iki grup da hayatından aşağı yukarı aynı ölçüde memnundu.

Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (2011)Kartı aç

AzimZihin

Benjamin Franklin, siyasi bir rakibinden nadir bulunan bir kitabı ödünç isteyerek onun gönlünü kazanmıştı. Psikologlar bugün, birine iyilik yapmanın o kişiyi daha çok sevmemize yol açtığı durumlara “Ben Franklin etkisi” diyor.

Franklin 1730’larda Pennsylvania Meclisi’nin kâtibiydi; meclise yeni giren bir üye, onun yeniden atanmasına karşı bir konuşma yapmıştı. Franklin adama yaranmaya çalışmak yerine ona bir mektup yazdı ve kütüphanesindeki nadir bir kitabı ödünç istedi. Kitap hemen geldi; Franklin bir hafta kadar sonra teşekkür notuyla geri gönderdi. Mecliste bir sonraki karşılaşmalarında adam onunla alışılmadık bir sıcaklıkla konuştu ve ölene dek dost kaldılar. Franklin bundan bir ders çıkardı: Size bir kez iyilik eden, sizin iyilik ettiğiniz kişiden daha kolay ikinci bir iyilik yapar. 1969’da psikologlar Jon Jecker ve David Landy, bir araştırmacıya iyilik yapan katılımcıların onu daha çok sevdiğini buldu; ancak sonraki çalışmalar etkinin koşullara göre çok değiştiğini gösteriyor.

PsikolojiKartı aç

DinginlikDil

Toki Pona, Kanadalı dilbilimci Sonja Lang’in icat edip 2001’de internette paylaştığı bir dildir ve yalnızca 120-140 kadar temel sözcükle idare eder. Geri kalan her şey bu sözcükler birleştirilerek anlatılır: Örneğin arkadaşa “iyi insan” denir.

Lang, Toki Pona’yı biraz da hayatının zor bir döneminde kendi düşüncelerini sadeleştirmek için yarattı; Taoculuğun sadelik anlayışından da esinlendi. Dilin adı “iyi dil” ya da “sade dil” demektir. Sözcüklerin çoğu birbirine yakın birkaç anlam taşır: “Moku” hem yiyecek hem yemek yemek hem de içmek anlamına gelir. Sözcük sayısının kesin olmamasının nedeni şu: Lang’in 2014’te yayımladığı Toki Pona: The Language of Good adlı kitapta 120 kadar sözcük vardı; 2021’de konuşanların dili gerçekte nasıl kullandığına dayanan bir sözlük bunlara yenilerini ekledi. Toki Pona’nın internette küçük ama canlı bir topluluğu var; 2022’de uluslararası ISO dil listesinde “tok” koduyla kendine ait bir yer edindi.

Toki PonaKartı aç

MerakFelsefe

İngiliz filozof John Locke, İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme’nin 1694’teki ikinci baskısında şöyle bir durum düşünür: Bir prensin, geçmiş hayatını hatırlayan bilinci bir kunduracının bedenine geçer. Locke’a göre ortaya çıkan kişi yine prenstir; ama kendi terimleriyle aynı “insan” değildir.

Locke bu tartışmayı, Deneme’nin 1694’teki ikinci baskısına eklediği yeni bir bölümde (“Of Identity and Diversity”) yapar. Bilinç ve bellekle süren “kişi”yi, yaşamını sürdüren insan organizmasından ayırır: Ona göre aynı beden ile aynı kişi ayrı sorulardır. Bu bölüm, kişisel kimlik üzerine bugünkü felsefi tartışmanın kurucu metinlerinden biri oldu. Sonraki filozoflar da ışınlanma ya da beynin parça parça değiştirilmesi gibi düşünce deneyleriyle aynı fikri sınadılar: İnsanı zaman içinde “o kişi” yapan şey bedenin değil, belleğin ve zihnin sürekliliği olabilir mi?

John Locke, An Essay Concerning Human Understanding, 2nd ed. (1694)Kartı aç

AzimFelsefe

Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur.

Söz, Romalı şair Juvenalis’in MS 2. yüzyılın başlarında yazdığı Onuncu Yergi’den gelir. Şiir zenginlik, güç, ün, güzellik ya da uzun ömür için dua edenlerle alay eder; çünkü bu dilekler çoğu zaman insanın başına felaket getirir. Juvenalis’e göre dua edilecekse “mens sana in corpore sano”, yani sağlam bir bedende sağlam bir akıl ve ölümden korkmayan cesur bir yürek istenmelidir. Yüzyıllar sonra söz sporun sloganı oldu. Türkiye’de ise “Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur” biçimiyle çoğu zaman Atatürk’e mal edilir.

Juvenalis, Onuncu YergiKartı aç

Sıradaki kartİngiliz filozof John Locke, İnsan Anlığı Üzerine Bir Deneme’nin 1694’teki ikinci baskısında şöyle bir durum düşünür: Bir prensin, geçmiş hayatını hatırlayan bilinci bir kunduracının bedenine geçer. Locke’a göre ortaya çıkan kişi yine prenstir; ama kendi terimleriyle aynı “insan” değildir.Devam et →