Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

Aşının Batı dillerindeki adı vaccine, Latincede inek demek olan vacca’dan türedi. İngiliz hekim Edward Jenner 1796’da, ineklerden bulaşan hafif bir hastalık olan inek çiçeğinin insanları ölümcül çiçek hastalığından koruyabildiğini gösterdi. Sözcük, Jenner’ın inek çiçeğine verdiği Latince addan, variolae vaccinae’den gelir.

Etimoloji

DilSağlık

Kartın devamı

Köylüler, inek çiçeğine yakalanan sütçü kızların çiçek hastalığından kurtulduğunu çoktan fark etmişti. Jenner bu gözlemi 14 Mayıs 1796’da sınadı: Sütçü Sarah Nelmes’in elindeki inek çiçeği yarasından aldığı sıvıyı, bahçıvanının sekiz yaşındaki oğlu James Phipps’in koluna çizik açarak sürdü. Jenner daha sonra çocuğa çiçek hastalığı bulaştırmayı denediğinde Phipps hastalanmadı. Jenner sonuçlarını 1798’de yayımladı. Daha eski bir yöntem olan variolasyonda (çiçek aşılama) insanlara bilerek hafif bir çiçek hastalığı bulaştırılırdı. Lady Mary Wortley Montagu bu uygulamayı Osmanlı İstanbul’unda görmüş ve 1721’de İngiltere’ye taşınmasına öncülük etmişti. 1881’de Louis Pasteur, Jenner’ın anısına bütün koruyucu aşılar için vaccine sözcüğünün kullanılmasını önerdi. Çiçek hastalığının dünyadan silindiği 1980’de ilan edildi. Türkçedeki aşı sözcüğünün ise inekle bir ilgisi yoktur; aynı sözcük bir ağaca başka bir ağaçtan dal ya da göz eklemek için de kullanılır.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Etimoloji

İlgili kaynak: Aşı
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikKültür

Japonca “inemuri”, çoğu zaman “orada bulunurken uyumak” diye çevrilir: Toplantıda ya da başka bir iş ve sosyal ortamda kısa süre uyuklayan kişi, o ortamın parçası sayılmaya devam eder. Bu, herhangi bir yerde uyuyakalmak demek değildir; uyuyan kişinin gerektiğinde hemen kendine gelip ortama dönmesi beklenir.

Kelime Japoncada 居眠り diye yazılır: “i” orada bulunmak, “nemuri” ise uyku demektir. Cambridge Üniversitesi’nde Japon toplumunu inceleyen ve Japonya’da uyku üzerine pek çok çalışma yayımlayan Brigitte Steger, “inemuri”nin yazısız kurallara bağlı olduğunu anlatır. Kişinin mevkii ne kadar yüksekse uyuklaması da o kadar hoş görülür. Uzun bir oturumda başı düşen kıdemli bir yönetici ya da milletvekili, kendini işine adamış, yorgunluktan bitap düşmüş biri olarak bile görülebilir; genç bir çalışana ise bu kadar hoşgörü gösterilmez. Uyuyan kişinin düzgün oturması ve seslenildiğinde cevap verebilecek kadar “orada” kalması beklenir. Kalabalık banliyö trenlerinde sık görülür, ama iş yerinde bir erdem sayılmaz; yalnızca hoş görülen bir alışkanlıktır.

InemuriKartı aç
MerakDil

Protactile, hem görme hem işitme engeli olan sağır-körlerin kendi aralarında geliştirdiği, dokunmaya dayalı bir iletişim biçimidir. 2007’de Seattle’da bir hizmet merkezinde çalışan üç sağır-kör, tercümansız sohbet edebilmek için birbirlerinin eline, koluna ve bedenine dokunarak konuşmanın yollarını aradı.

Bu üç kişi aj granda, Jelica Nuccio ve Jackie Engler’di. Protactile, ABD’deki pek çok sağır-kör gibi doğuştan sağır olan, Amerikan İşaret Dili’yle büyüyen ve görme yetisini zamanla, çoğu kez kalıtsal bir hastalık olan Usher sendromu yüzünden yitiren insanlar arasında gelişti. İşaret dilleri göz için kurulmuştur; anlamın büyük kısmını yüz ifadeleri ve havada yapılan işaretler taşır. Protactile bu bilgiyi bedene aktarır. Dinleyen kişi elini konuşanın koluna ya da bacağına koyar ve “evet” ya da “seni izliyorum” demek için hafifçe vurur, tıpkı baş sallamak gibi. Bir yol tarifi de ele ya da sırta çizilerek verilebilir. granda ve Nuccio protactile’ı kendilerinin icat etmediğini söylüyor: Sağır-körlerin öğretmen olduğu etkinlikler düzenlediler, sonra ortaya çıkanı adlandırıp belgelediler.

aj granda and Jelica Nuccio / Tactile Communications / Seattle DeafBlind communityKartı aç
DinginlikSağlık

Günde bir elma, doktoru uzak tutar.

Söz, 1866’da Galler’in Pembrokeshire bölgesinde kaydedilen bir tekerlemeden gelir: yatarken bir elma yersen, doktor ekmeğini senden kazanamaz. Bugünkü kısa biçimi en geç 1913’te basılı olarak görülür; halkbilimci Elizabeth Mary Wright onu Rustic Speech and Folk-lore adlı kitabında, elmanın yerine soğan geçen çeşitleriyle birlikte kaydetti. Türkçede de bu biçimiyle çok yaygındır. Elmada lif ve C vitamini vardır, ama 2015’te ABD’de yapılan bir çalışma, her gün elma yiyenlerin doktora ötekilerden pek de seyrek gitmediğini buldu.

Geleneksel atasözüKartı aç
MerakTarih

Bizanslı Yunan bilginler, Osmanlılar 1453’te İstanbul’u fethetmeden çok önce İtalya’da ders veriyordu. Fetih, elli yılı aşkın süredir devam eden bir akışı hızlandırdı: Hocalar, el yazmaları ve fikirler Bizans’tan İtalya’ya taşınıyordu.

1396’da Floransa’nın şansölyesi Coluccio Salutati, Bizanslı diplomat ve bilgin Manuel Hrisoloras’ı kentte Yunanca öğretmeye davet etti. Hrisoloras 1397’de geldi ve 1400’e kadar ders verdi. Öğrencilerinden tarihçi Leonardo Bruni bu gelişi kaçırılmayacak bir fırsat olarak anlatır: Ona göre kuzey İtalya’da yedi yüz yıldır Yunanca öğrenen olmamıştı. Hrisoloras’ın Erotemata (Sorular) adlı kitabı, Batı Avrupa’da yaygın olarak kullanılan ilk Yunanca dilbilgisi kitabı oldu. 1438–1439’da Katolik ve Ortodoks kiliselerini yeniden birleştirmek için toplanan Floransa Konsili, Batı’ya yeni Bizanslı düşünürler getirdi. Filozof Gemistos Plethon Platon üzerine dersler verdi; Trabzonlu Bessarion ise kardinal olup İtalya’da kaldı. Bessarion 1468’de, 482 Yunanca el yazması içeren kütüphanesini Venedik’e bağışladı; bu koleksiyon Venedik’teki Marciana Kütüphanesi’nin çekirdeğini oluşturdu.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTarih

Latince, Batı Roma İmparatorluğu’nun MS 476’da yıkılmasıyla ölmedi. Avrupa’nın dört bir yanındaki bilginler bin yılı aşkın bir süre bu dilde yazmayı sürdürdü. Halkın konuştuğu gündelik Latince ise zamanla İtalyanca, İspanyolca, Portekizce, Fransızca ve Rumenceye dönüştü.

Dilbilimciler halkın konuştuğu bu gündelik dile “Halk Latincesi” der; Cicero da ondan “kalabalıkların dili” diye söz etmişti. Bu dil 6. ile 9. yüzyıllar arasında bölgeden bölgeye farklılaşarak “Roman dilleri” denen dil ailesine dönüştü; bugün yüz milyonlarca insan bu dilleri konuşuyor. Yazıda ise Latince 19. yüzyılın başlarına kadar Avrupa’da bilimin ve eğitimin ortak dili olmayı sürdürdü. Okullarda 1700 dolaylarına kadar dersler büyük ölçüde Latince yapılıyordu. Isaac Newton da hareket ve kütle çekimi yasalarını ortaya koyduğu Principia’yı 1687’de Latince yayımladı. Canlıların bilimsel adları bugün hâlâ Carl Linnaeus’un Latince sistemine göre verilir: Her türün Homo sapiens (“bilge insan”) gibi iki sözcüklü bir adı vardır. Latince, Katolik Kilisesi’nin merkezî yönetimi olan Papalığın da resmî dilidir. Hukukta ve tıpta da “habeas corpus” (tutuklanan kişinin yargıç önüne çıkarılma hakkı) ya da “vertebra” (omur) gibi Latince terimler bolca kullanılır.

Ikigai DailyKartı aç
Sıradaki kartTetris’i 1984’te Moskova’da, Sovyet Bilimler Akademisi’nde araştırmacı olan Aleksey Pajitnov yarattı. Her biri dört kareden oluşan yedi parça birer birer düşer; oyuncu onları döndürüp yerleştirir, dolan sıralar silinir. Kuralları birkaç saniyede öğrenilir; oynamak için tek kelime bilmek gerekmez.Devam et →