Ikigai Daily
Menü
Svalbard Küresel Tohum Deposu’nun beton giriş yapısı, yan duvarında deponun adıyla, açık pembe ve mavi bir gökyüzü altında derin karın içinde duruyor; metal bir yaya köprüsü kapısına uzanıyor.
MerakBilgi

Svalbard Küresel Tohum Deposu, Kuzey Kutup Bölgesi’ndeki bir Norveç adasında dağın içine oyulmuştur ve dünyadaki gen bankalarının tohumlarını yedek olarak saklar. Asıl koleksiyonlar kendi yerlerinde kullanılmaya devam eder; Svalbard’dakiler güvenlik kopyasıdır.

NordGen / Crop Trust

BilimDoğaYemek

Kartın devamı

Gen bankası, ıslahçıların ve araştırmacıların kullanabilmesi için tarım bitkilerinin çeşitlerini ve yabani akrabalarını tohum hâlinde saklayan kurumdur. Svalbard’daki depo 26 Şubat 2008’de açıldı; Norveç hükûmeti, Crop Trust ve Kuzey Ülkeleri Genetik Kaynaklar Merkezi (NordGen) tarafından ortaklaşa yönetilir. Tohumlar yaklaşık -18°C’de tutulur ve “kara kutu” sistemi uygulanır: Tohumlar gönderen kurumun malı olarak kalır, kutuyu da yalnızca o kurum açabilir ya da geri alabilir. Bu yedeğe gerçekten ihtiyaç duyuldu. Suriye’deki savaş, uluslararası araştırma merkezi ICARDA’nın Halep yakınlarındaki ana gen bankasına erişimi kesince ICARDA 2015’te ve 2017’de Svalbard’dan tohum çekerek koleksiyonunu Lübnan’da ve Fas’ta yeniden kurdu. Bunlar bugüne kadarki tek geri çekmelerdir.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Görsel bilgisi

Norveç’te, Longyearbyen yakınındaki Svalbard Küresel Tohum Deposu’nun girişi, 26 Şubat 2025.

Fotoğraf: Michael Major / Crop Trust, 26 Şubat 2025, Wikimedia Commons aracılığıyla. Lisans: CC BY-SA 4.0.

Görselin kaynağı · CC BY-SA 4.0

Yeniden boyutlandırıldı.

Kaynak: NordGen / Crop Trust

İlgili kaynak: Svalbard Küresel Tohum Deposu
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakTarih

Amazon kara toprağı ya da terra preta, insan eliyle oluşmuş, alışılmadık derecede verimli, kapkara bir topraktır. Yerli yerleşimlerinin çevresinde kuşaklar boyunca biriken odun kömürü, çanak çömlek kırıkları, kemikler ve yemek artıkları, yağmur ormanının yoksul toprağını zenginleştirdi.

Terra preta, Portekizcede “kara toprak” demektir. Bu topraklar yaklaşık MÖ 450 ile MS 950 arasında Amazon Havzası’nın pek çok yerinde oluştu; koyu katman yer yer bir iki metre derinliğe iner. Yağmur ormanının sıradan toprağı yoksuldur, çünkü şiddetli yağmurlar besinleri yıkayıp götürür. Odun kömürü ise neredeyse hiç çözünmez; besini ve suyu yüzyıllarca toprakta tutar. Yöredeki çiftçiler bu toprağı bugün de kullanıyor. Terra preta, arkeologların Amazon’a bakışını da değiştirdi: Burası el değmemiş bir vahşi doğa değil, kalabalık ve yerleşik toplulukların biçimlendirdiği bir yerdi. Bilim insanları bugün aynı yöntemi, tarım atıklarından yapılıp yoksul topraklara karıştırılan “biyokömür”le taklit etmeye çalışıyor.

MIT / Amazonian dark earth researchKartı aç
MerakDoğa

Yaprak kesen karıncalar topladıkları yaprakların çoğunu yemez. Yaprakları çiğneyip yuvada yetiştirdikleri bir mantara zemin yaparlar; koloniyi besleyen de bu mantardır.

Yaprak kesen karıncaların yetiştirdiği mantar tek bir türdür: Leucoagaricus gongylophorus. Bu mantarın karınca yuvaları dışında yaşadığı bilinmiyor. Karıncalar mantar yetiştirmeye yaklaşık 50 ile 60 milyon yıl önce başladı; yaprak kesenler bu soyun çok daha genç bir koludur. Ürün doğadan toplanmaz, yuvadan yuvaya aktarılır: yeni bir koloni kurmak için yola çıkan genç kraliçe, ağzının içindeki küçük bir cepte bir parça mantar taşır. Birçok kolonide üçüncü bir ortak da vardır. Karıncaların vücudunda yaşayan Pseudonocardia bakterileri antibiyotik üretir ve mantar bahçesini yok edebilen Escovopsis adlı küfü baskı altında tutar. Olgun bir Atta yuvasında milyonlarca karınca yaşayabilir; odaları yerin metrelerce altına iner.

Leafcutter antKartı aç
MerakDoğa

Yaprakla beslenen hoatzin, sert bitkileri sindirmek için iri kursağındaki mikroplardan yararlanır. Yiyeceği bu şekilde mayalandırarak sindirmek kuşlar arasında çok ender görülür.

Hoatzin, Güney Amerika’da Amazon ve Orinoco havzalarında, nehir kıyılarındaki bataklık ormanlarında yaşar. Yaprakları ağırlıklı olarak sindirim kanalının ön kısmında mayalandırarak sindiren bilinen tek kuştur; inek de işkembesinde buna benzer bir şey yapar. Kocaman kursağındaki ve yemek borusunun alt kısmındaki bakteriler, sert bitki liflerini daha mideye ulaşmadan parçalar. Mayalanan kursak kuşa ahır gübresini andıran bir koku verir; bu yüzden İngilizcede “kokan kuş” (stinkbird) diye anılır ve pek avlanmaz. İri kursak uçuş kaslarına da az yer bırakır, bu yüzden hoatzin beceriksiz bir uçucudur. Yavruların her kanadında iki pençe bulunur; bir yırtıcıdan kaçmak için suya atladıklarında bu pençelerle dallara geri tırmanırlar.

HoatzinKartı aç
MerakBilim

Dünya’daki ağaç sayısı, Samanyolu’ndaki yıldızlardan fazladır: yaklaşık 3 trilyon ağaca karşılık galaksimizde tahminen 100 ila 400 milyar yıldız var.

Ağaç sayısı, ekolog Thomas Crowther’ın yönettiği ve 2015’te Nature dergisinde yayımlanan bir çalışmadan gelir. O sırada Yale Üniversitesi’nde bulunan ekip, orman yoğunluğuna ilişkin 400.000’den fazla arazi ölçümünü uydu görüntüleriyle birleştirdi ve yaklaşık 3,04 trilyon ağaç, yani yaşayan her insan için 420 kadar ağaç hesapladı. Yalnızca uydu görüntülerine dayanan önceki tahminler bu sayıyı 400 milyar dolayında gösteriyordu. Çalışma kayıpları da ortaya koydu: her yıl yaklaşık 15 milyar ağaç kesiliyor ve insan uygarlığının başlangıcından bu yana Dünya’daki ağaç sayısı yüzde 46 kadar azaldı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Nal yengecinin kanı, bakterilerden kalan zehirli maddelerin en küçük izinde bile pıhtılaşır. 1970’lerden beri bu kandan elde edilen LAL adlı özüt, iğneyle verilen ilaçların ve tıbbi implantların bu maddeleri içermediğini doğrulamak için kullanılır.

Nal yengeçleri aslında gerçek yengeç değildir; örümceklere ve akreplere daha yakındırlar. Kanları mavidir, çünkü oksijeni bakır içeren hemosiyanin adlı bir molekülle taşır. 1956’da Amerikalı bilim insanı Frederik Bang, bakterilerin bu kanı jöle gibi pıhtılaştırdığını keşfetti. Buna yol açan endotoksinler, bazı bakterilerin dış zarından kopan parçalardır ve kana karışırsa tehlikeli ateşe yol açabilir. LAL, Limulus amebocyte lysate’in kısaltmasıdır ve yengecin kan hücrelerinden elde edilen özüt demektir; ABD’de 1977’de onaylandı. Bunun için yabani yengeçlerin kanı alınıyor ve araştırmalara göre bu yengeçlerin yüzde 30 kadarı sonradan ölebiliyor. Rekombinant faktör C adlı yapay bir alternatif 2003’ten beri satılıyor; ilaç testlerinin kurallarını belirleyen resmî kitaplardan Avrupa Farmakopesi onu 2016’da, ABD Farmakopesi de 2025’te kabul etti.

Ikigai DailyKartı aç
Sıradaki kartGüneydoğu Türkiye’deki Göbeklitepe’nin anıtsal taş yapıları yaklaşık 11.500 yıl önce, ilk kentlerden, yazıdan ve devletlerden binlerce yıl önce inşa edildi.Devam et →