Dünya’daki canlıları zararlı morötesi ışınlardan koruyan ozon tabakası yavaş yavaş iyileşiyor. Bunu, ülkelerin 1987’de imzalanan Montreal Protokolü’yle ozonu yok eden kimyasalları adım adım bırakmasına borçluyuz.

Ikigai Daily

Kartın devamı

Kloroflorokarbonlar, kısaca CFC’ler, bir zamanlar sprey kutularında, buzdolaplarında, klimalarda ve köpük malzemelerde yaygın biçimde kullanılıyordu. 1970’lerde bilim insanları, bu gazların atmosferin yukarı katmanlarında ozonu yok eden klor açığa çıkardığını gösterdi. 1985’te İngiliz araştırmacılar Antarktika üzerinde her yıl belli bir mevsimde ozonun büyük ölçüde azaldığını, yani “ozon deliğini” duyurdu. 1987’de kabul edilen Montreal Protokolü bu kimyasalların aşama aşama bırakılması için bir takvim belirledi ve Birleşmiş Milletler tarihinde bütün üye devletlerin onayladığı ilk antlaşma oldu. Antlaşma kapsamında hazırlanan 2022 bilimsel değerlendirmesine göre ozon tabakası dünyanın çoğunda 2040 dolaylarında, Kuzey Kutbu üzerinde 2045 dolaylarında, Antarktika üzerinde ise 2066 dolaylarında 1980’deki düzeyine dönecek.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Ikigai Daily

İlgili kaynak: Montreal Protokolü

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBilim

Antarktika’nın derinliklerinden çıkarılan buz, eski havanın küçücük kabarcıklarını saklar. Bilim insanları bu sayede atmosferin 800.000 yıl öncesine kadar nasıl olduğunu ölçebilir.

Buz karotu, bir buzuldan ya da buz tabakasından sondajla çıkarılan uzun, silindir biçiminde bir buz parçasıdır. Kar yüzyıllar boyunca birikip sıkışarak buza dönüşürken çevresindeki havanın küçük ceplerini, toz ve kimyasal izlerle birlikte içine hapseder. Doğu Antarktika’daki Dome C’de Avrupa’nın EPICA projesiyle çıkarılan karot, yaklaşık 800.000 yıl geriye uzanan kesintisiz bir kayıt sunar. Bilim insanları kabarcıklardaki gazı ölçerek geçmişteki karbondioksit ve metan düzeylerini doğrudan okuyabilir, bunları aynı katmanlarda izi kalan buzul çağları, sıcak dönemler ve yanardağ patlamalarıyla eşleştirebilir. 2025’in başında bir sonraki proje, Beyond EPICA, yakındaki bir noktada 2.800 metre derinliğe inen sondajı tamamladı; çıkan buzun kaydı 1,2 milyon yıla kadar uzatabileceği bildirildi.

Ikigai DailyKartı aç

MerakBilim

Mangrovlar, tropik kıyılarda tuzlu suyun içinde yetişen ağaçlardır. Dalgaların gücünü kırarak kıyıyı korur, altlarındaki çamurda da büyük miktarda karbon saklarlar.

Mangrov köklerinin bir kısmı, hava almak için çamurdan şnorkel gibi yukarı uzanır. Kökler dalgaları yavaşlatır, tortuyu tutar ve kıyının aşınmasını azaltır; su altındaki sık kök ağı da balıklara, yengeçlere ve yavru deniz canlılarına sığınak olur. Mangrov ormanları ayrıca bol miktarda “mavi karbon”, yani kıyı ve deniz ekosistemlerinin depoladığı karbonu tutar. Bunun büyük kısmı suya doymuş, oksijeni az çamurdadır; ölü bitki kalıntıları orada öyle yavaş çürür ki karbon yüzyıllarca gömülü kalabilir. Tropik ormanlarla ilgili araştırmalar, alan başına bakıldığında mangrovların dünyanın karbonca en zengin ormanları arasında olduğunu gösteriyor. Bu yüzden karides çiftlikleri ya da yapılaşma için mangrovları kesmek, hem yaşam alanlarını ve kıyının doğal korumasını yok eder hem de karbonu atmosfere salar.

Ikigai DailyKartı aç

MerakBilim

Turbalıklar karaların yalnızca yüzde 3 kadarını kaplar, ama dünyadaki bütün ormanların yaklaşık iki katı karbon saklar. Bu sulak alanlar, yarı çürümüş bitkilerin binlerce yıl boyunca üst üste birikmesiyle oluşur.

Turba, suya doymuş ve oksijeni az topraklarda ölü bitkilerin çürümesi neredeyse durduğunda biriken koyu renkli, süngerimsi bir maddedir; çoğunlukla yosunlardan, özellikle de turba yosunundan oluşur. Çok yavaş büyür, yılda yaklaşık bir milimetre; bu yüzden birkaç metrelik bir turba katmanı binlerce yılın izini taşıyabilir. Turbalıklar İrlanda ve İskoçya’nın bataklıklarından Sibirya ve Kanada’nın uçsuz bucaksız düzlüklerine, Endonezya ile Kongo Havzası’nın tropik turba bataklıklarına kadar uzanır. Tarım ya da ormancılık için kurutulduklarında veya yandıklarında, binlerce yılda biriken karbon birkaç yıl içinde havaya karışabilir. Bu yüzden kurutulmuş turbalıkları yeniden sulamak, bugün pek çok ülkenin iklim planlarında yer alıyor.

Ikigai DailyKartı aç

DinginlikBilim

Deniz çayırları deniz tabanının yalnızca binde birini kaplar, ama okyanus tortullarına gömülen karbonun yaklaşık onda biri onların payıdır. Deniz çayırları kıyı sularında, su altında yetişen çiçekli bitkilerdir.

Alg olan deniz yosunlarının aksine deniz çayırlarının kökü, yaprağı ve çiçeği vardır; Antarktika dışındaki bütün kıtaların sığ kıyı sularında yetişirler. Yaprakları akıntıyı yavaşlatır, böylece ince tanecikler dibe çöker; kökleri de deniz tabanını bir arada tutar. Ölen yapraklar ve kökler oksijeni az olan çamura gömülür ve orada çok yavaş çürür; bu yüzden içlerindeki karbon yüzyıllarca hapsolabilir. Kıyı bitkilerinin bu yolla depoladığı karbona “mavi karbon” denir. Türkiye kıyıları da dahil olmak üzere Akdeniz’de Posidonia oceanica çayırları, binlerce yıl boyunca kök ve tortudan kalın katmanlar örer. 19. yüzyılın sonlarından bu yana dünyada bilinen deniz çayırı alanlarının beşte birinden fazlası tarama, kirlilik ve kıyı yapılaşması yüzünden yok oldu.

NOAAKartı aç

AzimBilim

Kunduzlar dal ve çamurdan barajlar kurar. Bu barajlar dereleri gölete, çevrelerini sulak alana çevirir; yeraltı suyunu yükseltir ve bütün bir vadinin görünümünü değiştirir.

Kunduzlar, yuvalarının çevresinde derin su olsun diye baraj kurar; böylece avcılardan saklanabilir, kış için dal depolayabilirler. Oluşan göletler taşkınları yavaşlatır, suyun taşıdığı mili tutar ve kurak dönemlerde toprağı nemli tutar; balıklara, kurbağalara, böceklere ve kuşlara yer açar. Yaptıkları iş pek çok canlıya yaşam alanı yarattığı için ekologlar kunduzlara “ekosistem mühendisi” der. ABD’nin batısındaki orman yangınları üzerine 2020’de yapılan bir araştırma, kunduzların baraj kurduğu dere boylarının, çevredeki arazi yanarken yeşil kaldığını gösterdi. Bazı arazi yöneticileri bugün dereleri eski hâline getirmek için kunduzları yeniden doğaya bırakıyor ya da kazık ve dallardan kunduz barajına benzeyen basit setler kuruyor. Kunduzlar tarlaları ve yolları da su altında bırakabildiği için her yerde hoş karşılanmaz.

U.S. Fish & Wildlife ServiceKartı aç

Sıradaki kart1951’de ABD’deki Johns Hopkins Hastanesi’nde rahim ağzı kanseri tedavisi gören Siyahi Amerikalı Henrietta Lacks’ten, haberi ve izni olmadan kanser hücresi alındı. HeLa adı verilen bu hücreler laboratuvarda durmadan çoğalabilen ilk insan hücreleri oldu ve bugün hâlâ dünyanın her yerinde araştırmalarda kullanılıyor.Devam et →

Dünya’daki canlıları zararlı morötesi ışınlardan koruyan ozon tabakası yavaş yavaş iyileşiyor. Bunu, ülkelerin 1987’de imzalanan Montreal Protokolü’yle ozonu yok eden kimyasalları adım adım bırakmasına borçluyuz.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Antarktika’nın derinliklerinden çıkarılan buz, eski havanın küçücük kabarcıklarını saklar. Bilim insanları bu sayede atmosferin 800.000 yıl öncesine kadar nasıl olduğunu ölçebilir.

Mangrovlar, tropik kıyılarda tuzlu suyun içinde yetişen ağaçlardır. Dalgaların gücünü kırarak kıyıyı korur, altlarındaki çamurda da büyük miktarda karbon saklarlar.

Turbalıklar karaların yalnızca yüzde 3 kadarını kaplar, ama dünyadaki bütün ormanların yaklaşık iki katı karbon saklar. Bu sulak alanlar, yarı çürümüş bitkilerin binlerce yıl boyunca üst üste birikmesiyle oluşur.

Deniz çayırları deniz tabanının yalnızca binde birini kaplar, ama okyanus tortullarına gömülen karbonun yaklaşık onda biri onların payıdır. Deniz çayırları kıyı sularında, su altında yetişen çiçekli bitkilerdir.

Kunduzlar dal ve çamurdan barajlar kurar. Bu barajlar dereleri gölete, çevrelerini sulak alana çevirir; yeraltı suyunu yükseltir ve bütün bir vadinin görünümünü değiştirir.