Turbalıklar karaların yalnızca yüzde 3 kadarını kaplar, ama dünyadaki bütün ormanların yaklaşık iki katı karbon saklar. Bu sulak alanlar, yarı çürümüş bitkilerin binlerce yıl boyunca üst üste birikmesiyle oluşur.

Ikigai Daily

Kartın devamı

Turba, suya doymuş ve oksijeni az topraklarda ölü bitkilerin çürümesi neredeyse durduğunda biriken koyu renkli, süngerimsi bir maddedir; çoğunlukla yosunlardan, özellikle de turba yosunundan oluşur. Çok yavaş büyür, yılda yaklaşık bir milimetre; bu yüzden birkaç metrelik bir turba katmanı binlerce yılın izini taşıyabilir. Turbalıklar İrlanda ve İskoçya’nın bataklıklarından Sibirya ve Kanada’nın uçsuz bucaksız düzlüklerine, Endonezya ile Kongo Havzası’nın tropik turba bataklıklarına kadar uzanır. Tarım ya da ormancılık için kurutulduklarında veya yandıklarında, binlerce yılda biriken karbon birkaç yıl içinde havaya karışabilir. Bu yüzden kurutulmuş turbalıkları yeniden sulamak, bugün pek çok ülkenin iklim planlarında yer alıyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Ikigai Daily

İlgili kaynak: Torfluk

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBilim

Mangrovlar, tropik kıyılarda tuzlu suyun içinde yetişen ağaçlardır. Dalgaların gücünü kırarak kıyıyı korur, altlarındaki çamurda da büyük miktarda karbon saklarlar.

Mangrov köklerinin bir kısmı, hava almak için çamurdan şnorkel gibi yukarı uzanır. Kökler dalgaları yavaşlatır, tortuyu tutar ve kıyının aşınmasını azaltır; su altındaki sık kök ağı da balıklara, yengeçlere ve yavru deniz canlılarına sığınak olur. Mangrov ormanları ayrıca bol miktarda “mavi karbon”, yani kıyı ve deniz ekosistemlerinin depoladığı karbonu tutar. Bunun büyük kısmı suya doymuş, oksijeni az çamurdadır; ölü bitki kalıntıları orada öyle yavaş çürür ki karbon yüzyıllarca gömülü kalabilir. Tropik ormanlarla ilgili araştırmalar, alan başına bakıldığında mangrovların dünyanın karbonca en zengin ormanları arasında olduğunu gösteriyor. Bu yüzden karides çiftlikleri ya da yapılaşma için mangrovları kesmek, hem yaşam alanlarını ve kıyının doğal korumasını yok eder hem de karbonu atmosfere salar.

Ikigai DailyKartı aç

DinginlikBilim

Deniz çayırları deniz tabanının yalnızca binde birini kaplar, ama okyanus tortullarına gömülen karbonun yaklaşık onda biri onların payıdır. Deniz çayırları kıyı sularında, su altında yetişen çiçekli bitkilerdir.

Alg olan deniz yosunlarının aksine deniz çayırlarının kökü, yaprağı ve çiçeği vardır; Antarktika dışındaki bütün kıtaların sığ kıyı sularında yetişirler. Yaprakları akıntıyı yavaşlatır, böylece ince tanecikler dibe çöker; kökleri de deniz tabanını bir arada tutar. Ölen yapraklar ve kökler oksijeni az olan çamura gömülür ve orada çok yavaş çürür; bu yüzden içlerindeki karbon yüzyıllarca hapsolabilir. Kıyı bitkilerinin bu yolla depoladığı karbona “mavi karbon” denir. Türkiye kıyıları da dahil olmak üzere Akdeniz’de Posidonia oceanica çayırları, binlerce yıl boyunca kök ve tortudan kalın katmanlar örer. 19. yüzyılın sonlarından bu yana dünyada bilinen deniz çayırı alanlarının beşte birinden fazlası tarama, kirlilik ve kıyı yapılaşması yüzünden yok oldu.

NOAAKartı aç

AzimBilim

Kunduzlar dal ve çamurdan barajlar kurar. Bu barajlar dereleri gölete, çevrelerini sulak alana çevirir; yeraltı suyunu yükseltir ve bütün bir vadinin görünümünü değiştirir.

Kunduzlar, yuvalarının çevresinde derin su olsun diye baraj kurar; böylece avcılardan saklanabilir, kış için dal depolayabilirler. Oluşan göletler taşkınları yavaşlatır, suyun taşıdığı mili tutar ve kurak dönemlerde toprağı nemli tutar; balıklara, kurbağalara, böceklere ve kuşlara yer açar. Yaptıkları iş pek çok canlıya yaşam alanı yarattığı için ekologlar kunduzlara “ekosistem mühendisi” der. ABD’nin batısındaki orman yangınları üzerine 2020’de yapılan bir araştırma, kunduzların baraj kurduğu dere boylarının, çevredeki arazi yanarken yeşil kaldığını gösterdi. Bazı arazi yöneticileri bugün dereleri eski hâline getirmek için kunduzları yeniden doğaya bırakıyor ya da kazık ve dallardan kunduz barajına benzeyen basit setler kuruyor. Kunduzlar tarlaları ve yolları da su altında bırakabildiği için her yerde hoş karşılanmaz.

U.S. Fish & Wildlife ServiceKartı aç

MerakGöç

Doğu Kuzey Amerika’nın kral kelebekleri her sonbahar Kanada ve ABD’den orta Meksika’nın dağlarına 4.800 kilometreye varan bir yol uçar. Ama bu yolu baştan sona gidip dönen tek bir kelebek yoktur; yıllık döngüyü yaklaşık dört kuşak birlikte tamamlar.

Yaz sonunda güneye uçan kelebekler özel bir kuşaktır: Yaklaşık sekiz ay yaşarlar, yazın doğan önceki kuşaklar ise iki aydan kısa yaşar. Kışı Michoacán ve México eyaletlerinin dağlarında, oyamel köknarlarının dallarında milyonlarca kelebek bir arada tutunarak geçirirler. İlkbaharda kuzeye yola çıkar, ABD’nin güneyinde Asclepias bitkilerine yumurta bırakır ve ölürler. Bu bitkiler, tırtıllarının yiyebildiği tek besindir. Yolu çocukları ve torunları kuzeye doğru sürdürür. Kelebeklerin kışı nerede geçirdiği Ocak 1975’e kadar bilinmiyordu. O ay, Kanadalı zoolog Fred Urquhart’a gönüllü olarak yardım eden Kenneth Brugger ile Catalina Aguado (sonradan Trail) ilk koloniyi buldu.

Monarch butterfly migrationKartı aç

MerakGöç

Her yıl bir milyonu aşkın gnu, yüz binlerce zebra ve ceylanla birlikte Tanzanya’daki Serengeti ile Kenya’daki Masai Mara arasında büyük bir daire çizer; yağmurların yeşerttiği taze otların peşinden gider.

Sürülerin sabit bir rotası yoktur; izledikleri yol her yıl yağmura göre değişir. Yılın başında Serengeti’nin güneyinde birkaç hafta içinde yüz binlerce yavru doğar. Ovalar kurudukça sürüler kuzeye ve batıya ilerler, yaz ortasında Kenya’daki Mara’ya varır, kısa yağmurlar başlayınca da güneye döner. Yolculuğun en tehlikeli anı Mara Nehri’nin geçişidir. 2017’de yayımlanan bir araştırmaya göre burada her yıl ortalama 6.250 gnu boğuluyor. Toplam 1.100 tonu bulan leşler balıkları, timsahları ve akbabaları besliyor, nehri yıllarca gübreliyor. Otlayan sürüler de otlakların sağlıklı kalmasını sağlıyor.

Great wildebeest migrationKartı aç

Sıradaki kartSvalbard Küresel Tohum Deposu, Kuzey Kutup Bölgesi’ndeki bir Norveç adasında dağın içine oyulmuştur ve dünyadaki gen bankalarının tohumlarını yedek olarak saklar. Asıl koleksiyonlar kendi yerlerinde kullanılmaya devam eder; Svalbard’dakiler güvenlik kopyasıdır.Devam et →

Turbalıklar karaların yalnızca yüzde 3 kadarını kaplar, ama dünyadaki bütün ormanların yaklaşık iki katı karbon saklar. Bu sulak alanlar, yarı çürümüş bitkilerin binlerce yıl boyunca üst üste birikmesiyle oluşur.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Mangrovlar, tropik kıyılarda tuzlu suyun içinde yetişen ağaçlardır. Dalgaların gücünü kırarak kıyıyı korur, altlarındaki çamurda da büyük miktarda karbon saklarlar.

Deniz çayırları deniz tabanının yalnızca binde birini kaplar, ama okyanus tortullarına gömülen karbonun yaklaşık onda biri onların payıdır. Deniz çayırları kıyı sularında, su altında yetişen çiçekli bitkilerdir.

Kunduzlar dal ve çamurdan barajlar kurar. Bu barajlar dereleri gölete, çevrelerini sulak alana çevirir; yeraltı suyunu yükseltir ve bütün bir vadinin görünümünü değiştirir.

Doğu Kuzey Amerika’nın kral kelebekleri her sonbahar Kanada ve ABD’den orta Meksika’nın dağlarına 4.800 kilometreye varan bir yol uçar. Ama bu yolu baştan sona gidip dönen tek bir kelebek yoktur; yıllık döngüyü yaklaşık dört kuşak birlikte tamamlar.

Her yıl bir milyonu aşkın gnu, yüz binlerce zebra ve ceylanla birlikte Tanzanya’daki Serengeti ile Kenya’daki Masai Mara arasında büyük bir daire çizer; yağmurların yeşerttiği taze otların peşinden gider.