Deniz çayırları deniz tabanının yalnızca binde birini kaplar, ama okyanus tortullarına gömülen karbonun yaklaşık onda biri onların payıdır. Deniz çayırları kıyı sularında, su altında yetişen çiçekli bitkilerdir.

NOAA

Kartın devamı

Alg olan deniz yosunlarının aksine deniz çayırlarının kökü, yaprağı ve çiçeği vardır; Antarktika dışındaki bütün kıtaların sığ kıyı sularında yetişirler. Yaprakları akıntıyı yavaşlatır, böylece ince tanecikler dibe çöker; kökleri de deniz tabanını bir arada tutar. Ölen yapraklar ve kökler oksijeni az olan çamura gömülür ve orada çok yavaş çürür; bu yüzden içlerindeki karbon yüzyıllarca hapsolabilir. Kıyı bitkilerinin bu yolla depoladığı karbona “mavi karbon” denir. Türkiye kıyıları da dahil olmak üzere Akdeniz’de Posidonia oceanica çayırları, binlerce yıl boyunca kök ve tortudan kalın katmanlar örer. 19. yüzyılın sonlarından bu yana dünyada bilinen deniz çayırı alanlarının beşte birinden fazlası tarama, kirlilik ve kıyı yapılaşması yüzünden yok oldu.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: NOAA

İlgili kaynak: Deniz çayırı

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikDoğa

Biyolojik toprak kabukları siyanobakteri, liken, mantar, kara yosunu ve alglerin oluşturduğu canlı topluluklardır. Kurak bölgelerde toprağı bir arada tutar, suyun ve besinlerin döngüsünü etkilerler.

Bilim insanları bu kabuklara kısaca “biyokabuk” der. İlk yerleşenler arasında genellikle Microcoleus vaginatus adlı siyanobakteri bulunur: yapışkan iplikleri kum tanelerini birbirine bağlar, ardından gelecek liken, kara yosunu ve alglere zemin hazırlar. Kabuktaki bazı canlılar havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği bir biçime de çevirir; çölün yoksul topraklarında bu büyük fark yaratır. Kurak toprakta her şey yavaş büyüdüğü için ezilen bir kabuğun ilk katmanı ancak yıllar içinde, tamamı ise on yıllarda, hatta yüzyıllarda yeniden oluşur. ABD’nin Colorado Platosu’ndaki Arches ve Canyonlands gibi millî parklarda tabelalar, ziyaretçilerden kabuğu ezmemek için patikadan çıkmamalarını ister.

Biological soil crustKartı aç

DinginlikDoğa

Bulut ormanları suyun bir kısmını doğrudan geçen bulutlardan alır. Havadaki minik damlacıklar yapraklarda, yosunlarda ve dallarda toplanır, sonra damla damla toprağa iner ve ormanın suyuna önemli bir katkı yapar.

Bilim insanları buna “sis damlaması” ya da “yatay yağış” der; çünkü su yağmur gibi yukarıdan düşmez, rüzgârla yandan gelir. Toprakta değil başka bitkilerin üzerinde yaşayan yosun, eğrelti ve orkide gibi epifitler bu işte özellikle ustadır: sık ve dolaşık yüzeyleri damlacıkları yakalayan alanı kat kat büyütür. Bazı bulut ormanlarında, yağmurun az olduğu kurak mevsimde toprağa ulaşan suyun önemli bir bölümü sisten gelir. Kosta Rika’daki Monteverde bu ormanların en iyi incelenenlerinden biridir. Orada yapılıp 1999’da yayımlanan araştırmalar, ısınan denizler yüzünden bulutların dağın daha yukarılarında oluştuğunu ve ormana daha az sis ulaştığını ortaya koydu. Ağaçlar kesildiğinde ormanla birlikte bu doğal su toplayıcı da yok olur.

Cloud forestKartı aç

MerakOkyanus

Kutup denizlerinde sert rüzgârlar ya da derinden yükselen ılık su, normalde kalın buz tutması gereken yerlerde bazı alanları açık tutar. Açık su ya da ince buzla kaplı bu alanlara polinya denir.

Polinya adı, Rusçada buzun ortasındaki açık su için kullanılan bir sözcükten gelir. Bu alanlar yaban hayatı için çok değerlidir: foklar, morslar, balinalar ve deniz kuşları burada nefes alır ve beslenir. Kenarlarda durmadan oluşan yeni buz, tuzunu suya bırakır; iyice yoğunlaşan bu tuzlu su dibe çöker ve derin okyanus akıntılarını beslemeye yardım eder. Grönland ile Kanada’nın Ellesmere Adası arasındaki Kuzey Suyu, Kuzey Kutbu’nda yaban hayatının en zengin olduğu yerlerden biridir; İnuitler buraya “büyük yükselme” anlamına gelen Pikialasorsuaq der. Bazı polinyalar ise ender açılır: Antarktika’daki Weddell Denizi polinyası 1970’lerin ortasında uydudan görülmüş, 2016 ve 2017’de kısa süreliğine yeniden açılmıştı. Bilim insanları onu neyin tetiklediğini hâlâ araştırıyor.

PolynyaKartı aç

Merakİklim

Yedoma, Sibirya’da, Alaska’da ve Kanada’nın Yukon bölgesinde bulunan çok eski donmuş topraktır; bol buz ve on binlerce yıllık bitki ve hayvan kalıntıları içerir. Çözüldüğünde mikroplar bu eski karbonu sonunda ayrıştırabilir ve havaya karbondioksit ile metan salınır.

Yedoma, yaklaşık 11.700 yıl önce sona eren buzul çağı dönemi Pleistosen’de oluştu. Rüzgârın ve suyun taşıdığı ince silt, hiçbir zaman buzulla kaplanmamış soğuk ovalarda birikti; otları ve kökleri çürümeye fırsat bulamadan gömdü. Bu sırada toprağın içinde dev buz kamaları büyüdü. Bugün yedomanın hacminin yüzde 50 ila 90’ı buzdur. Çoğu yerde onlarca metre kalınlıktaki bu katmanlar bir milyon kilometrekareden geniş bir alana yayılır. İçerdikleri karbonun 210 ila 500 milyar ton arasında olduğu tahmin ediliyor; bu, fosil yakıtların bir yılda saldığı karbonun kat kat fazlasıdır. Toprak bu kadar buzlu olduğu için çözüldükçe çöker, çukurlar ve gölcükler oluşur. Termokarst denen bu çöküntüler, altta kalan katmanları da açığa çıkarır. Karbonun bir kısmı, karbondioksitten çok daha güçlü bir sera gazı olan metan olarak havaya karışır.

YedomaKartı aç

Dinginlikİklim

Mağaralardaki dikitler ve benzeri taş oluşumları ince katmanlar hâlinde büyür ve bu katmanların yaşı hassas biçimde belirlenebilir. Her katmanın kimyası, binlerce yıl önce mağaranın üstüne ne kadar yağmur düştüğünü kaydeder.

Bilim insanları bu oluşumlara, Yunanca “mağara tortusu” anlamına gelen speleotem adını verir; Türkçede mağara çökelleri de denir. Yağmur suyu topraktan geçerken karbondioksit alır, hafifçe asitleşir ve çatlaklardan süzülürken kireçtaşını çözer. Mağaranın havasında karbondioksit daha az olduğundan, her damla gazın bir kısmını bırakır ve geride ince bir kalsit tabakası kalır; yüzyıllar içinde bu tabakalar üst üste binerek bir dikit oluşturur. Kalsit, bilinen bir hızla toryuma dönüşen eser miktarda uranyum da hapseder; böylece katmanların yaşı yüz binlerce yıl geriye kadar hassas biçimde belirlenebilir. Ardından oksijen izotoplarına, yani oksijen atomunun biraz ağır ve biraz hafif türlerine bakılır; bunların oranı yağışla birlikte değişir. Örneğin Çin’deki mağaralardan elde edilen kayıtlar, Asya muson yağmurlarının son buzul çağı boyunca nasıl güçlenip zayıfladığını gösterir.

SpeleothemKartı aç

Sıradaki kartCaz piyanistleri beyin tarayıcısının içinde doğaçlama yaptığında, beynin ön bölümünde kendini denetlemeyle ilişkili bir alan sakinleşti; kendini ifade etmeyle ilişkili komşu bir alan ise daha etkin çalıştı.Devam et →