Akdeniz diyeti yalnızca zeytinyağı ve sebzeden ibaret değildir; UNESCO onu ürünü yetiştirmekten yemeği pişirip birlikte yemeye uzanan bir kültür olarak tanır.

UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras

Kartın devamı

UNESCO, Akdeniz diyetini ilk kez 2010’da Yunanistan, İtalya, Fas ve İspanya adına Somut Olmayan Kültürel Miras listesine aldı; 2013’te listeye Kıbrıs, Hırvatistan ve Portekiz de eklendi. Korunan şey besin değerleri değil, beceriler ve alışkanlıklardır: Tarım ve balıkçılık takvimi, pazarlar, kışlık hazırlamak, yemek pişirmek ve sofraya birlikte oturmak. Sağlık açısından ilgi daha önce, Amerikalı fizyolog Ancel Keys’le başlamıştı. Keys’in 1958’de başlayan Yedi Ülke Çalışması, yedi ülkede beslenme ile kalp hastalığını karşılaştırdı. Sonuçlar, Girit gibi yerlerde kalp hastalığının az görülmesini zeytinyağı, sebze, tahıl, baklagil ve balığa dayanan, etin az yer aldığı sofralarla ilişkilendirdi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras

İlgili kaynak: Akdeniz diyeti

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikTarih

Kimjang, Kore’de aile ve komşuların sonbahar sonunda bir araya gelip kışa yetecek kadar kimchi, yani baharatlı ve fermente sebze hazırladığı gelenektir.

UNESCO, kimjang’ı Aralık 2013’te İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine aldı; tanınan şey tek bir tarif değil, bu ortak gelenekti. İş genellikle kasım ayında, lahana ve turp hasadı bitip havalar soğuyunca başlar. Çin lahanaları ikiye bölünür, bir gece tuzda bekletilip yıkanır, sonra pul biber, sarımsak, zencefil, taze soğan ve balık sosu ya da tuzlanmış deniz ürünleriyle hazırlanan bir harçla ovulur. Eskiden kimchi onggi denen toprak küplere doldurulup toprağa gömülürdü; toprağın sabit serinliği fermantasyonun kış boyunca yavaş yavaş sürmesini sağlardı. İş ağır olduğu için akrabalar ve komşular sırayla birbirlerinin evine yardıma gider; kimchinin bir kısmı da kendi kimchisini yapamayanlarla paylaşılır.

UNESCO Somut Olmayan Kültürel MirasKartı aç

DinginlikBilim

İnsanlar mayaların ve bakterilerin varlığından habersizken, binlerce yıl boyunca fermantasyondan yararlanarak ekmek kabarttı, sütü yoğurda ve peynire çevirdi, yiyecekleri bozulmadan sakladı.

Fermantasyonda mayalar ve bakteriler şekerleri parçalar; ortaya asit, gaz ya da alkol çıkar. Başta ekmek ve bira mayası olarak bilinen Saccharomyces cerevisiae olmak üzere mayalar, hamuru kabartan karbondioksiti ve meyve suyunu şaraba çeviren alkolü üretir. Laktik asit bakterileri sütü yoğurda, lahanayı turşuya ya da kimçiye çevirir; oluşan asit zararlı mikropları da uzak tutar. Çin’deki Jiahu adlı Neolitik köyde bulunan çanak çömlek kalıntıları, yaklaşık 9.000 yıl önce pirinç, bal ve meyveden mayalanmış bir içki yapıldığını gösteriyor. Yoğurt sözcüğü de Türkçeden birçok dile geçmiştir. Mayalanmaya canlı mikropların yol açtığını ancak 1850’lerde ve 1860’larda Louis Pasteur gösterdi; bu çalışmalar pastörizasyonun da yolunu açtı.

Rockefeller University RockEDUKartı aç

AzimSağlık

Ağızdan sıvı tedavisi, temiz suya ölçülü miktarda tuz ve şeker katılarak hazırlanan bir çözeltiyle ishalin yol açtığı tehlikeli su kaybını giderir. Bu basit içecek, çoğu çocuk olmak üzere milyonlarca hayat kurtardı.

Tedavinin işe yaramasının nedeni şu: İnce bağırsakta glikoz ve sodyum birlikte emilir, su da onların peşinden bedene geçer; bu, ağır ishalde bile olur. Hintli hekim Hemendra Nath Chatterjee, hafif kolerayı bu yolla tedavi ettiğini 1953’te The Lancet dergisinde bildirdi. 1971’de, Bangladeş Kurtuluş Savaşı sırasında Hindistan’daki mülteci kamplarında serum tükendi. Hekim Dilip Mahalanabis, ailelere hastalarına ağızdan çözelti içirmelerini söyledi; bu hastalarda ölüm oranı yüzde 3,6’da kaldı, damardan sıvı verilenlerde ise yüzde 30 dolayındaydı. The Lancet 1978’de bu buluşu yüzyılın belki de en önemli tıbbi ilerlemesi diye niteledi; Dünya Sağlık Örgütü de 1980’de tedaviyi yaymak için küresel bir program başlattı. Karışım ölçülü hazırlanmalıdır, çünkü fazla tuz zararlı olabilir.

World Health Organization / UNICEFKartı aç

AzimSağlık

Frederick Banting, Charles Best ve James Collip, Ocak 1923’te verilen ABD insülin patentinde adı geçen üç kişiydi; haklarını kişi başı bir dolara Toronto Üniversitesi’ne devrettiler. Üniversite de insülin üretimi için ilaç şirketlerine lisans verdi ve ilacın kalitesini denetimi altında tuttu.

İnsülinden önce, pankreasın kan şekerini düzenleyen hormonu üretemez hâle geldiği tip 1 diyabet, çocukları çoğunlukla tanıdan sonraki bir iki yıl içinde öldürüyordu. İlk fikir 1920’de cerrah Banting’den çıktı; öğrenci Best, J. J. R. Macleod’un Toronto’daki laboratuvarında deneyleri onunla birlikte yürüttü; biyokimyacı Collip ise özütü hastalarda güvenle kullanılabilecek kadar arıtmanın yolunu buldu. İlk başarılı tedavi Ocak 1922’de yapıldı. 1923 Nobel Ödülü Banting ile Macleod’a verildi; ikisi de ödül parasını Best ve Collip’le paylaştı. Banting’in insülin için “dünyaya aittir” dediği sık sık anlatılır, ama bu sözün güvenilir bir kaynağı bulunamadı; bir dolarlık devir ise belgelerde kayıtlıdır.

Banting HouseKartı aç

DinginlikYemek

Argan yağı, neredeyse yalnızca Fas’ın güneybatısında kendiliğinden yetişen argan ağacının çekirdeklerinden elde edilir. Elde yapımında meyve kurutulur, etli kısmı ayıklanır, sert çekirdekler iki taş arasında kırılır ve içleri öğütülür; bu beceri kırsaldaki kadınlar arasında kuşaktan kuşağa aktarılır.

Argan ağacı, Atlas Dağları ile Atlas Okyanusu arasındaki kurak topraklara uyum sağlamıştır; UNESCO bu bölgeyi 1998’de Arganeraie Biyosfer Rezervi ilan etti. En zor görünen iş çekirdeği iki taş arasında kırmaktır, ama asıl bilgi bütün sürece yayılır: meyvenin ne zaman toplanacağı, ne kadar kurutulacağı, çekirdek içlerinin kavrulup kavrulmayacağı. Kavrulmuş içlerden yemeklerde ve bademle bal katılarak yapılan amlou ezmesinde kullanılan, fındık kokulu yağ çıkar; kavrulmamış olanlardan ise cilt ve saç bakımında kullanılan yağ elde edilir. Kadınlar öğütülmüş ezmeyi az suyla, yağ ayrılana kadar elle yoğurur. UNESCO 2014’te argan üretimiyle ilgili bu uygulamaları ve bilgiyi Somut Olmayan Kültürel Miras listesine aldı; bugün birçok kadın kooperatiflerde çalışıyor.

Argan oilKartı aç

Sıradaki kartAmerika’nın yerli çiftçileri mısır, fasulye ve kabağı aynı tarlada birlikte eker. Birbirinin büyümesine yardım eden bu üç bitkiye “Üç Kız Kardeş” denir.Devam et →