Ağızdan sıvı tedavisi, temiz suya ölçülü miktarda tuz ve şeker katılarak hazırlanan bir çözeltiyle ishalin yol açtığı tehlikeli su kaybını giderir. Bu basit içecek, çoğu çocuk olmak üzere milyonlarca hayat kurtardı.

World Health Organization / UNICEF

Kartın devamı

Tedavinin işe yaramasının nedeni şu: İnce bağırsakta glikoz ve sodyum birlikte emilir, su da onların peşinden bedene geçer; bu, ağır ishalde bile olur. Hintli hekim Hemendra Nath Chatterjee, hafif kolerayı bu yolla tedavi ettiğini 1953’te The Lancet dergisinde bildirdi. 1971’de, Bangladeş Kurtuluş Savaşı sırasında Hindistan’daki mülteci kamplarında serum tükendi. Hekim Dilip Mahalanabis, ailelere hastalarına ağızdan çözelti içirmelerini söyledi; bu hastalarda ölüm oranı yüzde 3,6’da kaldı, damardan sıvı verilenlerde ise yüzde 30 dolayındaydı. The Lancet 1978’de bu buluşu yüzyılın belki de en önemli tıbbi ilerlemesi diye niteledi; Dünya Sağlık Örgütü de 1980’de tedaviyi yaymak için küresel bir program başlattı. Karışım ölçülü hazırlanmalıdır, çünkü fazla tuz zararlı olabilir.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: World Health Organization / UNICEF

İlgili kaynak: Oral rehydration therapy

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikBilim

İnsanlar mayaların ve bakterilerin varlığından habersizken, binlerce yıl boyunca fermantasyondan yararlanarak ekmek kabarttı, sütü yoğurda ve peynire çevirdi, yiyecekleri bozulmadan sakladı.

Fermantasyonda mayalar ve bakteriler şekerleri parçalar; ortaya asit, gaz ya da alkol çıkar. Başta ekmek ve bira mayası olarak bilinen Saccharomyces cerevisiae olmak üzere mayalar, hamuru kabartan karbondioksiti ve meyve suyunu şaraba çeviren alkolü üretir. Laktik asit bakterileri sütü yoğurda, lahanayı turşuya ya da kimçiye çevirir; oluşan asit zararlı mikropları da uzak tutar. Çin’deki Jiahu adlı Neolitik köyde bulunan çanak çömlek kalıntıları, yaklaşık 9.000 yıl önce pirinç, bal ve meyveden mayalanmış bir içki yapıldığını gösteriyor. Yoğurt sözcüğü de Türkçeden birçok dile geçmiştir. Mayalanmaya canlı mikropların yol açtığını ancak 1850’lerde ve 1860’larda Louis Pasteur gösterdi; bu çalışmalar pastörizasyonun da yolunu açtı.

Rockefeller University RockEDUKartı aç

DinginlikSağlık

Akdeniz diyeti yalnızca zeytinyağı ve sebzeden ibaret değildir; UNESCO onu ürünü yetiştirmekten yemeği pişirip birlikte yemeye uzanan bir kültür olarak tanır.

UNESCO, Akdeniz diyetini ilk kez 2010’da Yunanistan, İtalya, Fas ve İspanya adına Somut Olmayan Kültürel Miras listesine aldı; 2013’te listeye Kıbrıs, Hırvatistan ve Portekiz de eklendi. Korunan şey besin değerleri değil, beceriler ve alışkanlıklardır: Tarım ve balıkçılık takvimi, pazarlar, kışlık hazırlamak, yemek pişirmek ve sofraya birlikte oturmak. Sağlık açısından ilgi daha önce, Amerikalı fizyolog Ancel Keys’le başlamıştı. Keys’in 1958’de başlayan Yedi Ülke Çalışması, yedi ülkede beslenme ile kalp hastalığını karşılaştırdı. Sonuçlar, Girit gibi yerlerde kalp hastalığının az görülmesini zeytinyağı, sebze, tahıl, baklagil ve balığa dayanan, etin az yer aldığı sofralarla ilişkilendirdi.

UNESCO Somut Olmayan Kültürel MirasKartı aç

DinginlikSağlık

Yıllarca yoğun trafik, tren ya da uçak gürültüsüyle yaşamak sağlığa zarar verebilir. Bu gürültü bölünen uyku, çocuklarda öğrenme güçlüğü ve daha yüksek kalp hastalığı riskiyle ilişkilidir; insan sesi fark etmez hâle geldikten sonra bile beden tepki vermeyi sürdürür.

Avrupa Çevre Ajansı 2020’de, Avrupa’da en az 113 milyon kişinin gece ve gündüz ortalaması 55 desibel ya da daha yüksek olan trafik gürültüsüyle uzun süre yaşadığını hesapladı. Avrupa Birliği zararlı gürültüyü bu eşikten itibaren raporlar; Dünya Sağlık Örgütü ise yol trafiği gürültüsünün 53 desibelin altında tutulmasını önerir. Araştırmalar bu tür gürültüyü bölünen uyku, yükselen stres hormonları, havalimanı ve işlek yol yakınında oturan çocuklarda okuma ve bellek sorunları, yüksek tansiyon ve kalp hastalığıyla ilişkilendiriyor. İnsan zamanla sese alışır, yani onu daha az fark eder; ama uyku araştırmaları, gece bir kamyon ya da uçak geçtiğinde kalp atışının yine hızlandığını gösteriyor.

WHO / European Environment AgencyKartı aç

AzimSağlık

Jonas Salk’a televizyonda çocuk felci aşısının patentinin kimde olduğu sorulduğunda, bir patent olmadığını, aşının halka ait olduğunu söyledi ve ekledi: “Güneşin patentini alabilir misiniz?” Çocuk felci her yıl on binlerce çocuğu felç ediyordu.

Bu konuşma 12 Nisan 1955’te, ülke çapındaki bir saha denemesinin sonuçlarının aşının güvenli ve etkili olduğunu gösterdiği gün, gazeteci Edward R. Murrow’la yapıldı. Salk’ın aşısında virüs öldürülerek etkisiz hâle getirilmişti; Albert Sabin’in sonradan geliştirdiği ağızdan alınan aşıda ise canlı ama zayıflatılmış virüs kullanılıyordu. Aşıyı finanse eden ve March of Dimes adıyla tanınan Ulusal Çocuk Felci Vakfı’nın avukatları patent olasılığını önceden incelemiş, aşı başka bilim insanlarının yayımladığı yöntemlere dayandığı için başvurunun büyük olasılıkla reddedileceği sonucuna varmıştı. Çocuk felci vakaları o günden bu yana dünya genelinde yüzde 99’dan fazla azaldı. Salk son yıllarını HIV’e karşı bir aşı geliştirmeye çalışarak geçirdi, ama başarılı olamadı.

Tıp tarihiKartı aç

DinginlikSağlık

Tek ayak üstünde on saniye duramayan orta yaşlı ve yaşlı yetişkinlerin ölüm riski belirgin biçimde yüksek. 51–75 yaş arası kişilerle yapılan 2022 tarihli bir çalışmada testi geçemeyenlerin yaklaşık yedi yıl içinde ölme riski, yaş, cinsiyet, kilo ve mevcut hastalıklar hesaba katıldığında bile geçenlerinkinden yüzde 84 fazlaydı.

British Journal of Sports Medicine’de yayımlanan çalışma, Brezilya’da 1.702 kişiyi 2009’dan 2020’ye kadar izledi. Katılımcıların yaklaşık beşte biri testi tamamlayamadı. Test çıplak ayakla yapılıyor; havadaki ayak öbür bacağın arkasına dayanıyor, kollar yanda duruyor ve üç deneme hakkı veriliyordu. İzleme süresince testi geçemeyenlerin yüzde 17,5’i, geçenlerin ise yüzde 4,6’sı öldü. Denge; bacak gücüne, iç kulağa, görmeye ve beynin bunları uyum içinde yönetmesine dayanır, bu yüzden testte zorlanmak birkaç sorunu birden ele verebilir. Çalışma bir ilişki gösteriyor, denge çalışmanın ömrü uzattığını kanıtlamıyor. Ama test hızlı, masrafsız ve rutin kontrollere kolayca eklenebilir.

British Journal of Sports MedicineKartı aç

Sıradaki kartKaldırımlara ve peronlara döşenen kabartmalı yüzeyler, görme engelli ve az gören insanların yollarını hissederek bulmasını sağlar. Desen ayakla ya da bastonla hissedilir; yaya geçidini ya da peron kenarını haber verir veya gidilecek yönü gösterir.Devam et →

Ağızdan sıvı tedavisi, temiz suya ölçülü miktarda tuz ve şeker katılarak hazırlanan bir çözeltiyle ishalin yol açtığı tehlikeli su kaybını giderir. Bu basit içecek, çoğu çocuk olmak üzere milyonlarca hayat kurtardı.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

İnsanlar mayaların ve bakterilerin varlığından habersizken, binlerce yıl boyunca fermantasyondan yararlanarak ekmek kabarttı, sütü yoğurda ve peynire çevirdi, yiyecekleri bozulmadan sakladı.

Akdeniz diyeti yalnızca zeytinyağı ve sebzeden ibaret değildir; UNESCO onu ürünü yetiştirmekten yemeği pişirip birlikte yemeye uzanan bir kültür olarak tanır.

Yıllarca yoğun trafik, tren ya da uçak gürültüsüyle yaşamak sağlığa zarar verebilir. Bu gürültü bölünen uyku, çocuklarda öğrenme güçlüğü ve daha yüksek kalp hastalığı riskiyle ilişkilidir; insan sesi fark etmez hâle geldikten sonra bile beden tepki vermeyi sürdürür.

Jonas Salk’a televizyonda çocuk felci aşısının patentinin kimde olduğu sorulduğunda, bir patent olmadığını, aşının halka ait olduğunu söyledi ve ekledi: “Güneşin patentini alabilir misiniz?” Çocuk felci her yıl on binlerce çocuğu felç ediyordu.