Ikigai Daily
Menü
MerakÖykü

Kahve bitkisi Etiyopya’nın yaylalarında kendiliğinden yetişir, ama kahve ilk kez 15. yüzyılın sonlarında Yemen’de sevilen bir içeceğe dönüştü. Kahvehaneler oradan bütün Osmanlı dünyasına yayıldı ve 1554’te İstanbul’a ulaştı.

İstanbul, 1554

TarihSağlık

Kartın devamı

Kahve içtiği bilinen ilk kişiler, geceleri ibadet ederken uyanık kalmak için ondan yararlanan Yemenli sufilerdi. Keçilerinin kahve meyvesi yedikten sonra hareketlendiğini fark eden çobanın hikâyesi ise yazılı kaynaklarda ilk kez 1671’de görülür; ona bir efsane olarak bakmak daha doğrudur. Osmanlı tarihçisi İbrahim Peçevi’ye göre İstanbul’un ilk kahvehanesini 1554’te Tahtakale’de Halepli Hakem ile Şamlı Şems adlı iki Arap tüccar açtı. Kahvehaneler kısa sürede sohbet edilen, oyun oynanan, haber alınıp verilen yerlere dönüştü. Bu hareketlilik yöneticileri kaygılandırdı: II. Selim 1567’de, III. Murad 1583’te vergi ve yasaklarla kahveyi sınırlamaya çalıştı; IV. Murad ise daha sonra kahvehaneleri tümüyle kapattı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Kültür tarihi (coffee)

İlgili kaynak: Kahve tarihi
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikTarih

Sanayi öncesi Avrupa’da pek çok insan geceyi iki parça hâlinde uyurdu: “ilk uyku” ile “ikinci uyku” arasında bir saat, bazen daha uzun süre uyanık kalırdı. Tarihçi A. Roger Ekirch bu düzene dair 500’den fazla kayıt buldu; ne kadar yaygın olduğu ise hâlâ tartışılıyor.

Ekirch bu kayıtları günlüklerde, mahkeme tutanaklarında, tıp kitaplarında ve edebiyatta buldu: insanlar ilk uykudan sonra kalkıp dua ediyor, sohbet ediyor, iş görüyor ya da sadece dinleniyor, sonra yeniden yatıyordu. Ekirch’e göre bu düzeni yapay aydınlatma ve değişen gündelik alışkanlıklar ortadan kaldırdı. 1992’de psikiyatr Thomas Wehr gönüllüleri bir ay boyunca her gece 14 saat karanlıkta tuttu; katılımcıların uykusu kısa sürede dörder saatlik iki parçaya bölündü, arada uyanık kaldıkları bir süre oluştu. Öte yandan elektriğin olmadığı üç toplumu, Tanzanya, Namibya ve Bolivya’daki toplulukları inceleyen 2015 tarihli bir araştırma, buradaki insanların geceyi tek parça uyuduğunu buldu. Ekirch bu sonuca itiraz ediyor.

Segmented sleepKartı aç
MerakTarih

Britanya’nın Ulusal Sağlık Servisi (NHS) 5 Temmuz 1948’de hizmete girdi. Hastaneleri, aile hekimlerini ve öteki sağlık hizmetlerini, parası büyük ölçüde vergilerden karşılanan tek bir sistemde topladı. Böylece herkes, doktora ya da hastaneye gittiğinde cebinden para çıkmadan tedavi görebildi.

Planın kökleri 1942 tarihli Beveridge Raporu’na uzanır. İktisatçı William Beveridge bu raporda, savaş sonrası Britanya için kapsamlı bir sosyal güvenlik sistemi ve onun parçası olarak herkese açık bir sağlık hizmeti önermişti. Planı hayata geçiren, Clement Attlee’nin İşçi Partisi hükümetinde sağlık bakanı olan Aneurin Bevan’dı. Galler’de maden işçiliğinden gelen Bevan, pek çok doktorun karşı çıkmasına rağmen geri adım atmadı. NHS ilk gün İngiltere ve Galler’de 2.700 kadar hastaneyi devraldı. 1948’den önce de hayır kurumlarının ve belediyelerin hastaneleri, sigorta düzenleri vardı; ama bunlar herkesi kapsamıyordu, birçok kadın ve çocuk dışarıda kalıyordu. Hizmet tamamen ücretsiz de kalmadı: 1951’de gözlük ve takma diş için ücret alınmaya başlandı, Bevan buna tepki olarak istifa etti; 1952’de de ilaç reçetelerine ücret getirildi.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

İlk aşıyı İngiliz hekim Edward Jenner 1796’da çiçek hastalığına karşı geliştirdi. Dünya Sağlık Örgütü 1980’de çiçeğin yeryüzünden silindiğini ilan etti; çiçek, kökü kazınan ilk ve hâlâ tek insan hastalığıdır.

Jenner’dan çok önce Çin’de, Hindistan’da ve Osmanlı topraklarında çocukları korumak için onlara bilerek hafif bir çiçek bulaştırılırdı; bu yönteme variolasyon ya da çiçek aşılaması denir. İngiliz büyükelçinin eşi Lady Mary Wortley Montagu bu uygulamayı İstanbul’da gördü ve 1718’de oğlunu orada aşılattı. Jenner, sığırlarda görülen hafif bir hastalık olan inek çiçeğini geçiren sağımcı kızların çiçeğe pek yakalanmadığını fark etmişti. 1796’da bu gözlemini sekiz yaşındaki James Phipps üzerinde denedi. İngilizcede aşı anlamına gelen vaccine sözcüğü, Latincede inek demek olan vacca’dan gelir. Aşıya rağmen çiçek, yalnızca 20. yüzyılda tahminen 300 milyon kişiyi öldürdü. Dünya Sağlık Örgütü 1967’de küresel kampanyayı hızlandırdı. Kampanyanın temeli vakaları tek tek bulmak ve her vakanın çevresindeki herkesi aşılamaktı; buna halka aşılama denir. Doğal yolla görülen son vaka, Ekim 1977’de Somali’de hastane aşçısı olarak çalışan Ali Maow Maalin’di.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Alexander Fleming 1928’de Londra’daki St Mary’s Hastanesi’nde, bir kaba bulaşan küfün çevresinde bakterilerin üremediğini gördü; küfün salgıladığı maddeye sonradan penisilin adını verdi. 1939’dan itibaren Howard Florey ile Ernst Chain’in yönettiği Oxford ekibi penisilini saflaştırdı ve enfeksiyonları iyileştirdiğini kanıtladı.

Fleming Eylül 1928’de tatilden döndüğünde, stafilokok bakterisi ürettiği kaplardan birine Penicillium küfü bulaştığını gördü. Küfün çevresinde, bakterilerin öldüğü berrak bir halka vardı. Bulgularını 1929’da yayımladı, ama maddeyi ilaç olarak kullanılacak kadar saf ve dayanıklı hâle getiremedi. Oxford’da Florey, Chain, Norman Heatley ve arkadaşları küfü çoğaltmanın ve penisilini ondan ayırmanın yollarını buldu; Mayıs 1940’ta da penisilinin, bakteri bulaştırılmış fareleri ölümden koruduğunu gösterdiler. Şubat 1941’de ilaç ilk hastaya, Oxfordlu bir polise verildi; hastanın durumu düzeldi, ama penisilin tükenince hayatını kaybetti. Ardından ABD’deki fabrikalar üretimi büyüttü ve 1944’teki Normandiya çıkarmasına kadar 2,3 milyon doz hazırlandı. Fleming, Florey ve Chain 1945 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü paylaştı. Fleming Nobel konuşmasında bir de uyarıda bulundu: Penisilin yetersiz dozda alınırsa bakteriler ona karşı direnç kazanabilirdi.

Alexander Fleming, 1928Kartı aç
MerakBilim

Wilhelm Röntgen, 8 Kasım 1895’te Almanya’daki Würzburg Üniversitesi’nde görünmez yeni bir ışın keşfetti: Bu ışınlar deriden ve etten geçiyor, kemikte ve metalde ise tutuluyordu. Ne olduklarını bilmediği için, matematikteki bilinmeyen gibi onlara “X ışınları” adını verdi. 1901’de ilk Nobel Fizik Ödülü’nü aldı.

Röntgen, siyah kartonla kapladığı bir cam tüpten elektrik geçirirken yakındaki bir masada duran, özel bir maddeyle kaplı ekranın parladığını fark etti. Sonraki haftalarda neredeyse laboratuvarında yaşayarak yeni ışınları inceledi. Buluşundan yaklaşık altı hafta sonra X ışınlarıyla eşi Anna Bertha’nın elinin görüntüsünü çekti; görüntüde elin kemikleri ve parmağındaki yüzük seçiliyordu. “Yeni Bir Işın Türü Üzerine” başlıklı makalesi 28 Aralık 1895’te yayımlandı. Haber birkaç gün içinde yayıldı ve hekimler kısa sürede kırık kemikleri görmek için X ışınlarını kullanmaya başladı. Röntgen, herkes yararlanabilsin diye buluşunun patentini almadı. Almanca ve Türkçe dâhil pek çok dil bu ışınlara hâlâ onun adını verir; Türkçede “röntgen çektirmek” denmesinin nedeni de budur.

Wilhelm Röntgen, 1895Kartı aç
Sıradaki kartSafran, ağırlığına göre dünyanın en pahalı baharatlarından biridir. Safran çiğdeminin her çiçeğinin ortasındaki üç kırmızı iplikten elde edilir ve bu ipliklerin hepsi elle toplanır.Devam et →