2025 Nobel Kimya Ödülü, metal-organik kafesleri geliştiren üç kimyacıya verildi. Bunlar içi minik gözeneklerle dolu kristallerdir ve su buharı ya da karbondioksit gibi seçilen gazları veya molekülleri tutacak biçimde tasarlanabilir.

2025 Nobel Kimya Ödülü

Kartın devamı

Ödülü Richard Robson, Susumu Kitagawa ve Omar Yaghi paylaştı. Robson 1989’da bakır iyonlarıyla dört kollu bir organik molekülün birleşerek içi boşluklu, elmas benzeri bir kristal oluşturabildiğini gösterdi. Kitagawa 1997’de içine gaz girip çıktığında dağılmayan kafesler yaptı, sonra da bu yapıların esneyebildiğini gösterdi. Yaghi ise çok dayanıklı kafesler üretti ve bunların istenen özelliklere göre tasarlanabileceğini kanıtladı; “metal-organik kafes” (İngilizce kısaltmasıyla MOF) adı da 1995’te onun ekibinden çıktı. Gözenekler sayesinde iç yüzey çok geniştir: Bazı MOF’ların birkaç gramı bir futbol sahası kadar yüzey barındırır. Bu malzemeler bugün çöl havasından içme suyu çekmek, gaz depolamak ve karbondioksit tutmak için kullanılıyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Nobel Prize in Chemistry 2025

İlgili kaynak: Metal-organik kafes

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBilim

DuPont kimyageri Stephanie Kwolek, bugün kurşun geçirmez yeleklerde kullanılan Kevlar’ı 1965’te keşfetti. Elde ettiği bulanık, sulu çözeltiyi teknisyen lif hâline getirmek istemedi; Kwolek ısrar etti. Çıkan lif, aynı ağırlıktaki çelikten beş kat daha sağlamdı.

DuPont, bir yakıt kıtlığı bekliyordu ve araba lastiklerindeki çeliğin yerini alacak hafif ama güçlü bir lif arıyordu. Kwolek’in hazırladığı polimer çözeltisi, normalde berrak ve koyu olması gerekirken sulu ve bulanık çıktı; çoğu kimyager onu atardı. Teknisyen Charles Smullen, sıvıyı lif hâline getiren düzeneğin memesini tıkayacağından korktu, ama Kwolek onu ikna etti. Kevlar 1970’lerin başında piyasaya çıktı ve bugün vücut zırhından kasklara, kablolardan tenis raketlerine ve uçak parçalarına kadar 200’den fazla üründe kullanılıyor. Kwolek, çalışanlardan beklendiği gibi patent haklarını DuPont’a devretti. 1995’te ABD Ulusal Mucitler Onur Listesi’ne giren dördüncü kadın oldu. Emekliliğinde öğrencilere ders verdi ve genç kadınları bilime özendirdi.

İcatlar tarihiKartı aç

MerakBiyoloji

Sarı renkli cıvık mantar Physarum polycephalum, beyni olmayan tek hücreli bir canlıdır. Yine de dağınık besin parçaları arasında, mühendislerin de yapmaya çalıştığı gibi kısa yolları, yedek bağlantıları ve düşük maliyeti dengeleyen bir tüp ağı örebilir.

Adına rağmen cıvık mantar bir mantar değildir: Physarum, çok sayıda çekirdek taşıyan tek ve dev bir hücre olarak yaşar; nemli kütüklerin üzerinde sürünerek bakteri ve mantar sporlarıyla beslenir. Science dergisinde 2010’da yayımlanan bir çalışmada, Hokkaido Üniversitesi’nden Atsushi Tero’nun yönettiği ekip, yulaf tanelerini Tokyo çevresindeki 36 kentin konumlarına göre dizdi ve cıvık mantarı Tokyo’yu gösteren noktaya koydu. Dağları ve denizi, canlının kaçındığı parlak ışıkla temsil ettiler. Cıvık mantar bir gün kadar içinde yulafları birbirine bağlayan bir ağ kurdu; bu ağ verimlilik, maliyet ve kopmalara dayanıklılık bakımından Tokyo’nun gerçek demiryolu ağına çok benziyordu. Ekip daha sonra canlının basit yerel kurallarını, ağ tasarımında kullanılabilecek bir matematik modele dönüştürdü.

Physarum polycephalumKartı aç

MerakEvrim

Yakınsak evrim, akraba olmayan canlıların benzer özellikleri birbirinden bağımsız olarak geliştirmesidir. Köpek balıklarının, yunusların ve soyu tükenmiş ihtiyozorların aynı akıcı gövde biçimine sahip olması buna bir örnektir.

Köpek balığı bir balık, yunus bir memeli, ihtiyozor ise bir deniz sürüngeniydi. Yine de üçü de birbirinden bağımsız olarak hızlı yüzmeye uygun, yüzgeçli, akıcı bir gövde geliştirdi. Aynı durum başka örneklerde de görülür: ışığı bir mercekle ağ tabakaya odaklayan, fotoğraf makinesine benzer gözler hem omurgalılarda hem ahtapotlarda ayrı ayrı ortaya çıktı. Soyu tükenmiş Tazmanya kaplanı (keseli kurt) kesesi olan bir hayvandı ve köpeklerle yakın akrabalığı yoktu; yine de görünüşü şaşırtıcı ölçüde kurda benziyordu. Yakınsak evrim, canlılığın önceden belirlenmiş tasarımlara doğru ilerlediği anlamına gelmez. Doğal seçilim, belli koşullarda en iyi işleyen beden yapısını öne çıkarır; bu yüzden akraba olmayan soylar çoğu zaman birbirine çok benzeyen çözümlere varır.

Convergent evolutionKartı aç

MerakArkeoloji

Roma dodekahedronları, on iki beşgen yüzlü, içi boş küçük bronz nesnelerdir; her yüzde yuvarlak bir delik, her köşede küçük bir topuz bulunur. Yaklaşık 130 örnek bilinse de hiçbir antik metin ne işe yaradıklarını söylemez.

İlk örnek 1739’da İngiltere’de kayda geçti. O günden bu yana Britanya, Fransa, Almanya, Benelüks ülkeleri, İsviçre, Avusturya ve Macaristan’da 130 kadar örnek bulundu; imparatorluğun kalbi İtalya’da ise tek bir tane bile çıkmadı. Boyları 4 ile 11 santimetre arasında değişir; çoğu MS 2. ile 4. yüzyıllar arasında Galya’da dökülmüştür ve aynı nesnedeki delikler genellikle farklı büyüklüktedir. Pek azında kullanım izi var, hiçbirinde de harf ya da rakam yok. Ne işe yaradıklarına dair elliden fazla açıklama yayımlandı: arazi ölçüm aleti, eldiven örme aracı, sikkelerin kırpılıp kırpılmadığını anlamaya yarayan bir ölçü, fal aracı ya da bir ustanın becerisini göstermek için yaptığı bir parça. 2023’te Lincolnshire’daki Norton Disney köyünde amatör arkeologlar olağanüstü iyi korunmuş bir örnek buldu, ama bu da soruyu çözmedi.

Roman dodecahedronKartı aç

MerakTasarım

Girih karoları, Orta Çağ İslam ustalarının duvarlara ve kubbelere işlenen iç içe geçmiş yıldızlı desenleri planlarken kullandığı beş biçimlik bir takımdır. 15. yüzyıldan kalma bazı desenler, matematikçilerin ancak 1970’lerde tanımladığı bir düzene çok yaklaşır.

Girih, Farsçada “düğüm” demektir. Beş karonun her biri (ongen, beşgen, uzun altıgen, papyon ve eşkenar dörtgen) üzerinde süsleme çizgileri taşır. Karolar kenar kenara dizildiğinde bu çizgiler birleşip kesintisiz şeritlere dönüşür; böylece bir usta birkaç parçayla dev bir desen kurabilirdi. Fizikçiler Peter Lu ve Paul Steinhardt 2007’de, başta İsfahan’daki Darb-ı İmam türbesi (1453) olmak üzere bazı desenlerin kuazikristal düzene çok yaklaştığını gösterdi. Kuazikristal düzen, son derece düzenli olduğu hâlde kendini hiçbir zaman aynen tekrarlamayan bir diziliştir; matematikçilerin 1970’lerde tanımladığı Penrose döşemeleri buna örnektir. Ustalar bu düzene, onu anlatacak matematikten yüzyıllar önce geometri bilgisi ve deneyimle ulaşmıştı.

Girih tilesKartı aç

Sıradaki kartKanada’nın Arktik bölgesinde 21 ila 24 milyon yıl önce yaşamış soyu tükenmiş bir gergedanın diş minesinden 2025’te protein okundu. Bu proteinler, eski proteinlerde önceki rekorun birkaç katı yaşlı.Devam et →