Kemik, ömür boyu yenilenen canlı bir dokudur. Osteoklast denen hücreler eski kemikten küçük parçaları eritir, osteoblast denen hücreler de boşluğu yeni kemikle doldurur; böylece yetişkin bir iskeletin yaklaşık onda biri her yıl yenilenir.

İnsan biyolojisi

Kartın devamı

Yaşamın ilk yılında iskeletin neredeyse tamamı yenilenir; yetişkinlikte bu hız yılda yaklaşık %10’a düşer. Bu sürekli yenilenme, gündelik yüklerin açtığı küçük çatlakları onarır, vücut ihtiyaç duydukça kalsiyum ve fosforu depolar ya da serbest bırakır ve kemiğe binen yüke göre ayarlanır; daha çok ağırlık taşıyan kemiklerin daha yoğun kalmasının nedeni budur. Denge önemlidir: Yıkım yapımı geçtiğinde, örneğin menopozdan sonra sık görüldüğü gibi, kemikler incelir ve kemik erimesi (osteoporoz) başlayabilir. Ağırlıksız ortamda kalan astronotlar da iskeletleri yük taşımadığı için hızla kemik kaybeder. Kemikler ve bölgeler farklı hızlarda yenilendiği için “iskelet her on yılda baştan yenilenir” sözü fazla düzgün bir basitleştirmedir: Bazı kısımlar hızla yenilenirken bazıları on yıllarca yerinde kalır.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: İnsan biyolojisi

İlgili kaynak: Kemik

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikBilim

Işık kirliliği, geceleri gereksiz yere yanan yapay ışığın gökyüzüne taşmasıdır. Bugün insanlığın yaklaşık üçte biri bu yüzden Samanyolu’nu göremiyor; kuşlar, böcekler, bitkiler ve insanlar da dinlenmek, yön bulmak ve geceyi gündüzden ayırmak için ihtiyaç duydukları karanlığı yitiriyor.

Bu rakam, 2016’da yayımlanan bir gece gökyüzü parlaklığı atlasından geliyor. Atlasa göre Avrupalıların yaklaşık yüzde 60’ı, Kuzey Amerikalıların ise yüzde 80’e yakını Samanyolu’nu artık göremiyor. Gece göç eden kuşlar yönlerini kısmen yıldızlara bakarak bulur; ışıklı kulelere ve binalara çekilir, bitkin düşene kadar çevrelerinde döner ya da camlara çarparlar. ABD’de yalnızca kulelere çarparak ölen kuşların sayısı, yılda dört beş milyondan bunun on katına kadar uzanan tahminlerle hesaplanıyor. Böcekler lambaların çevresinde toplanıp ölüyor, yapay ışık bazı bitkilerin tomurcuklanma zamanını bile kaydırabiliyor. Toronto’daki Fatal Light Awareness Program (Ölümcül Işık Farkındalık Programı) gibi girişimler, bina sahiplerinden göç dönemlerinde ışıklarını söndürmelerini istiyor.

NASA / DarkSky InternationalKartı aç

MerakBilim

Kuzey Amerika’da yaşayan orman kurbağası, kışı vücudundaki suyun büyük kısmı donmuş hâlde geçirebilir; bu sırada kalbi atmaz, nefes almaz. Baharda buzu çözülünce kaldığı yerden yaşamaya devam eder.

Alaska’da doğada yapılan gözlemlerde orman kurbağalarının art arda yaklaşık 193 gün, −15 °C’ye varan soğukta donmuş kaldığı kaydedildi. Buz oluşmaya başlayınca kurbağanın karaciğeri, vücudun şeker deposu olan glikojeni hızla bol miktarda glikoza çevirir. Bu glikoz, üreyle birlikte bir tür antifriz işi görür: Hücrelerin kaybettiği suyu sınırlar ve buzun hücrelerin içinde değil, aralarındaki boşluklarda oluşmasını sağlar; hücre içinde oluşan buz kristalleri hücreyi parçalardı. Vücuttaki suyun yüzde 65-70’i donabilir. Orman kurbağası, Kuzey Amerika’da Kuzey Kutup Dairesi’nin ötesinde yaşayan tek kurbağadır. Araştırmacılar, nakil bekleyen insan organlarını daha uzun süre saklamanın yollarını ararken bu kurbağadan ipuçları topluyor.

Cryobiology (wood frog)Kartı aç

MerakSağlık

Çoğu insan sabahları akşama göre biraz daha uzundur. Omurlar arasındaki yumuşak diskler gece yatarken sıvı çekip kabarır, gün boyunca da vücut ağırlığı altında yeniden yassılaşır.

Her diskin sert bir dış halkası ve çoğu sudan oluşan, jöle kıvamında yumuşak bir çekirdeği vardır; diskler hep birlikte omurganın boyunun aşağı yukarı dörtte birini oluşturur. Ayakta durduğunuzda, oturduğunuzda ya da yürüdüğünüzde vücut ağırlığınız bu disklerdeki sıvıyı yavaş yavaş dışarı iter. Bu yüzden çoğu insan akşam olduğunda sabahkinden bir santim kadar kısadır. Yatınca yük kalkar ve diskler gece boyunca sıvıyı yeniden emer. Uzayda omurgaya binen hiçbir ağırlık olmadığı için omurga uzar: NASA’ya göre astronotlar uzun görevlerde boylarının yüzde 3’üne, yani 5 santimetreye kadar uzayabilir. Dünya’ya döndükten kısa süre sonra eski boylarına inerler.

Human anatomyKartı aç

DinginlikZihin

Müzik parçaları arasındaki sessizlik, bedeni müziğin kendisinden daha çok dinlendirebilir. 2006’da 24 kişiyle yapılan bir çalışmada hızlı müzik nabzı, tansiyonu ve solunumu artırdı; iki dakikalık arada ise üçü de düştü, hatta müzik başlamadan önce ölçülen düzeyin altına indi.

İtalya’daki Pavia Üniversitesi’nden hekim Luciano Bernardi, Cesare Porta ve Peter Sleight ile birlikte 12 aktif müzisyeni ve müzik eğitimi almamış, aynı yaştan 12 kişiyi inceledi. Her katılımcı rap, tekno, Hint ragası ve klasik müzik gibi altı farklı türü rastgele bir sırayla dinledi; parçaların arasına rastgele bir noktada iki dakikalık bir sessizlik kondu. Belirleyici olan tür değil tempoydu: Hızlı müzik ve basit ritimler bedeni en çok uyardı, yavaş ya da meditatif müzik ise sakinleştirdi. Müzisyenlerin solunumu tempoya ötekilerden daha yakından uydu. Araştırmacılar müzikle sessizliği art arda kullanmanın stresle başa çıkmaya yardımcı olabileceğini öne sürdü; ama küçük bir laboratuvar çalışması ancak bir başlangıçtır.

Bernardi study, 2006Kartı aç

MerakBilim

Bilerek gülümsemek insanı biraz daha mutlu hissettirebilir. 2022’de 19 ülkede 4.000’e yakın kişiyle yapılan bir araştırmada, gülümser gibi yapan ya da gülümseyen bir yüzü taklit eden katılımcılar kendilerini biraz daha mutlu hissettiklerini söyledi. Dişlerin arasında kalem tutmak gibi dolaylı bir yöntemin sonucu ise net değildi.

Yüz ifadesinin duyguları etkileyebileceği fikrine “yüz geri bildirimi hipotezi” denir; kökleri Charles Darwin’e ve William James’e uzanır. 1988’deki ünlü bir deneyde Fritz Strack ve arkadaşları, katılımcılara kalemi ya dişlerinin ya da dudaklarının arasında tutturdu. Kalemi dişlerle tutmak yüzü gülümsemeye zorlar, dudaklarla tutmak ise gülümsemeyi engeller. Kalemi dişleriyle tutanlar karikatürleri daha komik buldu. 2016’da on yedi laboratuvar bu deneyi birebir tekrarladı ve hiçbir etki bulamadı. 138 çalışmayı bir araya getiren 2019 tarihli bir inceleme ise etkinin gerçek ama küçük olduğu ve çalışmadan çalışmaya değiştiği sonucuna vardı. 2022’deki Many Smiles çalışmasını Nicholas Coles yürüttü; çalışmayı hipotezi savunanlarla ona kuşkuyla bakanlar birlikte tasarladı. Sonuçlara göre bilerek gülümsemek mutluluk duygusunu hem artırabiliyor hem de başlatabiliyordu; kalem yönteminin sonucu ise yine belirsiz kaldı.

Ikigai DailyKartı aç

Sıradaki kartErgenlerin biyolojik saati gerçekten daha geç işler. Ergenlikte insanın kendiliğinden uykuya daldığı ve uyandığı saatler ileri kayar, 20 yaş civarında en geç noktaya ulaşır, yetişkinlikte yeniden erkene çekilir. Kişiye özgü bu zamanlamaya kronotip denir; hem genlerden hem yaştan etkilenir.Devam et →