Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

Hindistan’ın Jaipur kentindeki Jantar Mantar, Racput hükümdarı II. Sawai Jai Singh için 1734’te tamamlanmış bir gözlemevidir; gökyüzünü çıplak gözle ölçmeye yarayan dev taş aletlerden oluşur. En büyük güneş saatinin yüksekliği 27 metreyi bulur.

Jaipur, 1734

MimarlıkBilimTarih

Kartın devamı

1727’de Jaipur kentini kuran Jai Singh, takvimler ve tutulma hesapları için daha doğru astronomi tabloları istiyordu. Bu amaçla Kuzey Hindistan’da beş gözlemevi yaptırdı: Delhi, Jaipur, Ujjain, Mathura ve Varanasi’de. Bunların en büyüğü ve en iyi korunanı Jaipur’dakidir. Adı genellikle “hesap aleti” diye açıklanır. On dokuz ana alet, gölgeler ve nişan çizgileri yardımıyla zamanı, Güneş’in yüksekliğini ve yıldızların konumunu ölçer. Samrat Yantra adlı dev güneş saatinde gölge dakikada altı santimetre kadar ilerler; bu sayede yerel saat iki saniyeye yakın bir hassasiyetle okunabilir. UNESCO, gözlemevini 2010’da Dünya Mirası Listesi’ne aldı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Jantar Mantar, Jaipur

İlgili kaynak: Jantar Mantar, Jaipur
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakMühendislik

Roma betonuyla yapılmış limanlar, kubbeler ve su kemerleri iki bin yıldır ayakta. Betonun içindeki küçük beyaz kireç topakları bunun nedenlerinden biri: Bir çatlağa su sızdığında bu topaklardaki kalsiyum yeni kristaller oluşturup çatlağı kapatabiliyor.

Bu beyaz topaklar uzun süre özensiz karıştırmanın izi sayıldı. 2023’te Science Advances dergisinde yayımlanan ve MIT’den Admir Masic’in ekibinin yaptığı bir çalışma başka bir açıklama getirdi. Çalışmaya göre Romalılar, tepkimeye çok yatkın bir kireç türü olan sönmemiş kireci doğrudan karışıma katıyordu; kireç tepkimeye girerken karışımı ısıtıyordu. “Sıcak karıştırma” denen bu yöntem topakları geride bırakıyordu. Ekip fikri sınamak için aynı yöntemle beton yaptı, betonu çatlattı ve çatlaklardan su geçirdi. Yaklaşık iki hafta içinde çatlaklar kapandı; sönmemiş kireç katılmadan yapılan örnekte ise kapanmadı. Karışıma katılan Napoli Körfezi’nin volkanik külü de betonu güçlendiriyordu. Jeolog Marie Jackson’ın yönettiği bir ekip ise 2017’de Roma liman duvarlarında başka bir süreç buldu: Duvarlara sızan deniz suyu volkanik külle tepkimeye giriyor ve betonu güçlendiren nadir mineraller oluşturuyor.

Roman concreteKartı aç
MerakTarih

Sanayi Devrimi’yle birlikte iş gününü artık saat belirlemeye başladı. Fabrikalardan önce insanların çoğu gün ışığına, mevsimlere ve eldeki işe göre çalışırdı. 1770’lerden itibaren ise Richard Arkwright’ın Derbyshire’daki Cromford tesisi gibi iplikhaneler, on iki saatlik vardiyalarla gece gündüz işliyordu.

Tarihçi E. P. Thompson bu değişimi 1967’de yayımlanan ünlü makalesi “Time, Work-Discipline, and Industrial Capitalism”de (Zaman, İş Disiplini ve Sanayi Kapitalizmi) inceledi. Ona göre tarlada ve zanaatta iş, yapılacak görevle ölçülürdü: inek sağmak, hasadı kaldırmak, eldeki parçayı bitirmek. Fabrikada ise iş saatle ölçülmeye başladı. 1771’de açılan Cromford, dünyanın su gücüyle çalışan ilk pamuk ipliği fabrikasıydı. Yaklaşık 200 işçiyle işe başladı; bunların çoğu kadın ve çocuktu, en küçüğü yalnızca yedi yaşındaydı. Çanlar sabah ve akşam 5’te çalar, kapılar tam 6’da kapanırdı; geç kalan o günün ücretini kaybeder, üstüne bir günlük ücret kadar da ceza öderdi. Sanayi kentlerinde çalar saat henüz ne ucuz ne de güvenilirdi. Bu yüzden haftada birkaç peni karşılığında çalışan “uyandırıcılar” (knocker-up) vardı: Uzun sopalarla üst kat pencerelerini tıklatarak insanları vaktinde uyandırırlardı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTarih

İlk motorlu uçak uçuşu ile Ay’a ilk iniş arasında 66 yıl bile yoktur; bu süre tek bir insan ömrüne rahatça sığar. Orville Wright 17 Aralık 1903’te 12 saniye havada kalıp 37 metre yol aldı; Apollo 11 ise 20 Temmuz 1969’da Ay’a indi.

Ohio’nun Dayton kentinde bisiklet yapan Wright kardeşler Kuzey Karolina’da, Kitty Hawk yakınlarında uçtu; o ilk kısa uçuşta alınan yol, bir Boeing 747’nin kanat açıklığından bile kısaydı. Ardından gelişmeler hızla birbirini izledi. 1919’da John Alcock ile Arthur Brown Atlas Okyanusu’nu hiç inmeden geçti; 1927’de Charles Lindbergh aynı şeyi New York’tan Paris’e tek başına yaptı; 1947’de de Chuck Yeager ses hızını aştı. Orville Wright 1948’de, Sovyet uydusu Sputnik’in uzay çağını başlatmasından dokuz yıl önce öldü. Yuri Gagarin 1961’de Dünya’nın çevresini dolaştı; Temmuz 1969’da da Neil Armstrong, 1903 uçağının ahşabından ve kumaşından bir parçayı yanında Ay’a götürdü.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTarih

ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş (1947–1991) boyunca iki ülke birbiriyle neredeyse hiç doğrudan savaşmadı. Onun yerine silahlanmada, bilimde, sporda, sinemada, propagandada ve uzayda rekabet ettiler.

“Soğuk savaş” sözünü George Orwell 1945’te kullanmıştı; Amerikalı gazeteci Walter Lippmann da 1947’de yaygınlaştırdı. Nükleer silahlar iki süper güç arasında açık bir savaşı fazla tehlikeli kıldığı için rekabet başka alanlara taştı. Sovyetler Birliği 1957’de Sputnik uydusunu fırlatınca ABD, 1958’de fen, matematik ve yabancı dil öğretimini destekleyen Ulusal Savunma Eğitimi Yasası’nı çıkardı. 1959’da Moskova’daki bir Amerikan sergisinde ABD Başkan Yardımcısı Richard Nixon ile Sovyet lideri Nikita Kruşçev, sergilenen örnek bir mutfakta kapitalizmi ve komünizmi tartıştı; bu karşılaşma “Mutfak Tartışması” olarak anılır. 1972’de Reykjavik’te Amerikalı Bobby Fischer, Sovyet dünya şampiyonu Boris Spasski’yi yenerek unvanı aldı. Olimpiyatlar da sırayla boykot edildi: ABD ve pek çok müttefiki 1980’de Moskova’ya gitmedi, Sovyet bloğunun çoğu da 1984’te Los Angeles’a.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTarih

Apollo Yönlendirme Bilgisayarı, entegre devrelerle yapılan ilk bilgisayarlardan biriydi ve astronotların Ay’a giden yolu bulmasına yardım etti. Entegre devre, birkaç elektronik parçayı küçük bir silikon çipte bir araya getirir. Apollo, 1965’e kadar bu yeni çiplerin en büyük alıcısıydı.

Bilgisayar 1962’den itibaren MIT’nin Enstrümantasyon Laboratuvarı’nda tasarlandı, üretimini de Raytheon şirketi üstlendi; her Apollo komuta modülünde ve Ay modülünde bir tane vardı. Çip o sırada daha yeni bir icattı: İlk örneklerini 1958 ve 1959’da Jack Kilby ile Robert Noyce yapmıştı. MIT bilgisayarın neredeyse tamamında tek tür çip kullandı: Fairchild Semiconductor’ın tasarladığı basit bir mantık devresi binlerce kez tekrarlandı. Bilgisayar Tarihi Müzesi’ne göre Apollo programı bu çiplerden, tanesi 20–30 dolardan yaklaşık 200.000 adet satın aldı; 1965’e gelindiğinde ise en büyük alıcı Minuteman füze programı olmuştu. Bu tür siparişler, fiyatlar düşene kadar genç sektörü ayakta tuttu: Ortalama bir çipin fiyatı 1962’de 50 dolarken 1968’de 2,33 dolara indi. GPS’in de Uzay Yarışı’nın ürünü olduğu sık sık söylenir; oysa GPS, ABD Savunma Bakanlığı’nın 1973’te başlattığı ayrı bir projeydi.

Ikigai DailyKartı aç
Sıradaki kartTarım araştırma kurumu ICARDA, Suriye’deki iç savaş yüzünden Halep yakınındaki gen bankasına ulaşamaz hâle gelince, Norveç’in Arktik bölgesindeki Svalbard Küresel Tohum Deposu’nda sakladığı yedek tohumlara başvurdu. Bu tohumlarla Lübnan ve Fas’ta koleksiyonlarını yeniden kurdu.Devam et →