Svalbard Küresel Tohum Deposu’nun beton giriş yapısı, yan duvarında deponun adıyla, açık pembe ve mavi bir gökyüzü altında derin karın içinde duruyor; metal bir yaya köprüsü kapısına uzanıyor.

Tarım araştırma kurumu ICARDA, Suriye’deki iç savaş yüzünden Halep yakınındaki gen bankasına ulaşamaz hâle gelince, Norveç’in Arktik bölgesindeki Svalbard Küresel Tohum Deposu’nda sakladığı yedek tohumlara başvurdu. Bu tohumlarla Lübnan ve Fas’ta koleksiyonlarını yeniden kurdu.

Svalbard, 2015–2019

Kartın devamı

Kurak Bölgelerde Tarımsal Araştırma Uluslararası Merkezi (ICARDA), buğday, arpa, mercimek ve başka ürünlerin çeşitlerinden oluşan dünyanın önemli koleksiyonlarından birini Halep yakınındaki Tel Hadya’da tutuyordu. Gen bankası, ıslahçılar ve araştırmacılar için tohumları canlı olarak saklayan bir depodur; ICARDA 2008-2014 yılları arasında 116.484 örneğin yedeğini Svalbard’a gönderdi. 2008’de açılan depo, Arktik’teki bir adada dağın içine oyulmuştur ve tohumları eksi 18°C dolayında donmuş hâlde saklar. ICARDA ilk kez 2015’te tohum geri aldı; bu, deponun tarihindeki ilk geri alımdı. Ardından 2017’de ve 2019’da yeniden aldı ve sonunda bütün örnekler geri döndü. Tohumlar Lübnan ve Fas’ta yeniden yetiştirilince yeni yedekler tekrar Svalbard’a gönderildi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Görsel bilgisi

Norveç’te, Longyearbyen yakınındaki Svalbard Küresel Tohum Deposu’nun girişi, 26 Şubat 2025.

Fotoğraf: Michael Major / Crop Trust, 26 Şubat 2025, Wikimedia Commons aracılığıyla. Lisans: CC BY-SA 4.0.

Görselin kaynağı · CC BY-SA 4.0

Yeniden boyutlandırıldı.

Kaynak: Crop Trust / NordGen

İlgili kaynak: Svalbard Küresel Tohum Deposu

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakEvrim

Mısır, şeker kamışı ve sorgum sıcakta ve güçlü güneş altında iyi yetişir; bunun bir nedeni, karbondioksiti yaprağın içinde yoğunlaştıran C4 fotosentezini kullanmalarıdır. Bu yöntem, farklı bitki gruplarında birbirinden bağımsız olarak 60’tan fazla kez ortaya çıktı.

Bitkilerin çoğu C3 fotosentezi yapar ve karbondioksiti RuBisCO adlı bir enzimle yakalar. Sıcak ve kurak havada bitki su kaybetmemek için yapraklarındaki gözenekleri kapatır, yaprağın içinde karbondioksit azalır ve RuBisCO bu kez oksijene bağlanır. Fotosolunum denen bu süreç enerjiyi boşa harcar. C4 bitkileri ise karbondioksiti önce yaprağın dış hücrelerinde dört karbon atomlu bir bileşik olarak tutar; yol adını da buradan alır. Ardından bu bileşiği RuBisCO’nun çalıştığı iç hücrelere taşıyıp karbondioksiti orada serbest bırakır; böylece enzimin çevresi karbondioksitle dolar. 60’tan fazla ayrı kökeniyle bu, bitki evriminde en sık tekrarlanan uyumlardan biridir. Bilim insanları bugün bu özelliği pirince kazandırmaya çalışıyor.

C4 photosynthesisKartı aç

DinginlikBilim

Deniz çayırları deniz tabanının yalnızca binde birini kaplar, ama okyanus tortullarına gömülen karbonun yaklaşık onda biri onların payıdır. Deniz çayırları kıyı sularında, su altında yetişen çiçekli bitkilerdir.

Alg olan deniz yosunlarının aksine deniz çayırlarının kökü, yaprağı ve çiçeği vardır; Antarktika dışındaki bütün kıtaların sığ kıyı sularında yetişirler. Yaprakları akıntıyı yavaşlatır, böylece ince tanecikler dibe çöker; kökleri de deniz tabanını bir arada tutar. Ölen yapraklar ve kökler oksijeni az olan çamura gömülür ve orada çok yavaş çürür; bu yüzden içlerindeki karbon yüzyıllarca hapsolabilir. Kıyı bitkilerinin bu yolla depoladığı karbona “mavi karbon” denir. Türkiye kıyıları da dahil olmak üzere Akdeniz’de Posidonia oceanica çayırları, binlerce yıl boyunca kök ve tortudan kalın katmanlar örer. 19. yüzyılın sonlarından bu yana dünyada bilinen deniz çayırı alanlarının beşte birinden fazlası tarama, kirlilik ve kıyı yapılaşması yüzünden yok oldu.

NOAAKartı aç

MerakBilim

Kızarmış ekmeğin, kavrulmuş kahvenin, kızarmış soğanın ve mühürlenmiş etin rengi ve iştah açan kokusu Maillard tepkimesinden gelir. Isı, şekerleri proteinlerin yapı taşı olan amino asitlerle tepkimeye sokar ve yüzlerce yeni tat ve koku bileşiği ortaya çıkar.

Tepkime adını, onu 1912’de tanımlayan Fransız kimyager Louis-Camille Maillard’dan alır. Maillard aslında canlıların proteinleri nasıl oluşturduğunu laboratuvarda yeniden yapmaya çalışıyordu. Buluşun mutfak için önemi sonradan anlaşıldı: 1953’te Amerikalı kimyager John E. Hodge tepkimenin başlıca kimyasal basamaklarını ortaya koydu ve hangi koku bileşiklerinin oluşacağını ısının, nemin ve sürenin belirlediğini gösterdi. Tepkime en iyi 140°C’nin üzerindeki kuru yüzeylerde ilerler. Et bu yüzden tavaya konmadan önce kurulanır, haşlanan yiyecekler de bu yüzden kızarmaz. Karamelleşmeyle aynı şey değildir: Karamelleşmede yalnızca şeker parçalanır, Maillard tepkimesi ise amino asit de ister. Bu yüzden her yiyecek kendine özgü bir tatla kızarır.

American Chemical SocietyKartı aç

MerakTarih

Amazon kara toprağı ya da terra preta, insan eliyle oluşmuş, alışılmadık derecede verimli, kapkara bir topraktır. Yerli yerleşimlerinin çevresinde kuşaklar boyunca biriken odun kömürü, çanak çömlek kırıkları, kemikler ve yemek artıkları, yağmur ormanının yoksul toprağını zenginleştirdi.

Terra preta, Portekizcede “kara toprak” demektir. Bu topraklar yaklaşık MÖ 450 ile MS 950 arasında Amazon Havzası’nın pek çok yerinde oluştu; koyu katman yer yer bir iki metre derinliğe iner. Yağmur ormanının sıradan toprağı yoksuldur, çünkü şiddetli yağmurlar besinleri yıkayıp götürür. Odun kömürü ise neredeyse hiç çözünmez; besini ve suyu yüzyıllarca toprakta tutar. Yöredeki çiftçiler bu toprağı bugün de kullanıyor. Terra preta, arkeologların Amazon’a bakışını da değiştirdi: Burası el değmemiş bir vahşi doğa değil, kalabalık ve yerleşik toplulukların biçimlendirdiği bir yerdi. Bilim insanları bugün aynı yöntemi, tarım atıklarından yapılıp yoksul topraklara karıştırılan “biyokömür”le taklit etmeye çalışıyor.

MIT / Amazonian dark earth researchKartı aç

MerakMimarlık

Badgir, yani rüzgâr kulesi, çatıdan yükselen ve esen rüzgârı yakalayıp alttaki odalara indiren bir kuledir. İran gibi sıcak ve kurak yerlerde evleri yüzyıllardır hiçbir makine kullanmadan serinletir.

Kulenin tepesinde rüzgâra bakan açıklıklar vardır. İçeri dolan hava bir bacadan aşağı, eve doğru iner; ısınmış hava ise rüzgâr almayan taraftaki açıklıklardan çıkar. Rüzgârsız günlerde güneşte ısınan kule bir baca gibi çalışır ve havayı odaların içinden çeker. İran’ın ortasında, 2017’de UNESCO listesine alınan çöl kenti Yezd, sayısız badgiriyle ünlüdür; Devletabad Bahçesi’ndeki yaklaşık 33 metrelik badgir çoğu zaman dünyanın en yükseği olarak anılır. Ab-anbar denen üstü kapalı su depolarıyla birlikte kullanılan badgirler, içme suyunun serin kalmasına yardım ederdi. Benzer kuleler Mısır’dan Basra Körfezi’ne kadar görülür; bugün mimarlar onları az enerjiyle serinletmenin bir yolu olarak inceliyor.

Traditional Persian architectureKartı aç

Sıradaki kartDamlaya damlaya göl olur.Devam et →