Roma betonuyla yapılmış limanlar, kubbeler ve su kemerleri iki bin yıldır ayakta. Betonun içindeki küçük beyaz kireç topakları bunun nedenlerinden biri: Bir çatlağa su sızdığında bu topaklardaki kalsiyum yeni kristaller oluşturup çatlağı kapatabiliyor.

Science Advances, 2023

Kartın devamı

Bu beyaz topaklar uzun süre özensiz karıştırmanın izi sayıldı. 2023’te Science Advances dergisinde yayımlanan ve MIT’den Admir Masic’in ekibinin yaptığı bir çalışma başka bir açıklama getirdi. Çalışmaya göre Romalılar, tepkimeye çok yatkın bir kireç türü olan sönmemiş kireci doğrudan karışıma katıyordu; kireç tepkimeye girerken karışımı ısıtıyordu. “Sıcak karıştırma” denen bu yöntem topakları geride bırakıyordu. Ekip fikri sınamak için aynı yöntemle beton yaptı, betonu çatlattı ve çatlaklardan su geçirdi. Yaklaşık iki hafta içinde çatlaklar kapandı; sönmemiş kireç katılmadan yapılan örnekte ise kapanmadı. Karışıma katılan Napoli Körfezi’nin volkanik külü de betonu güçlendiriyordu. Jeolog Marie Jackson’ın yönettiği bir ekip ise 2017’de Roma liman duvarlarında başka bir süreç buldu: Duvarlara sızan deniz suyu volkanik külle tepkimeye giriyor ve betonu güçlendiren nadir mineraller oluşturuyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Roman concrete

İlgili kaynak: Roma betonu

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakMimarlık

Hindistan’ın Jaipur kentindeki Jantar Mantar, Racput hükümdarı II. Sawai Jai Singh için 1734’te tamamlanmış bir gözlemevidir; gökyüzünü çıplak gözle ölçmeye yarayan dev taş aletlerden oluşur. En büyük güneş saatinin yüksekliği 27 metreyi bulur.

1727’de Jaipur kentini kuran Jai Singh, takvimler ve tutulma hesapları için daha doğru astronomi tabloları istiyordu. Bu amaçla Kuzey Hindistan’da beş gözlemevi yaptırdı: Delhi, Jaipur, Ujjain, Mathura ve Varanasi’de. Bunların en büyüğü ve en iyi korunanı Jaipur’dakidir. Adı genellikle “hesap aleti” diye açıklanır. On dokuz ana alet, gölgeler ve nişan çizgileri yardımıyla zamanı, Güneş’in yüksekliğini ve yıldızların konumunu ölçer. Samrat Yantra adlı dev güneş saatinde gölge dakikada altı santimetre kadar ilerler; bu sayede yerel saat iki saniyeye yakın bir hassasiyetle okunabilir. UNESCO, gözlemevini 2010’da Dünya Mirası Listesi’ne aldı.

Jantar Mantar, JaipurKartı aç

MerakMühendislik

Tacoma Narrows Köprüsü, ABD’nin Washington eyaletinde, açılışından yalnızca dört ay sonra, 7 Kasım 1940’ta çöktü: Saatte yaklaşık 64 kilometre hızla esen rüzgâr, köprünün hafif ve esnek yol kısmını kopana dek büktü. Bu felaket, mühendislerin uzun köprüleri rüzgâra karşı tasarlama biçimini değiştirdi.

Köprü açıldığı günden itibaren rüzgârda öyle çok sallandı ki halk ona “Dörtnala Koşan Gertie” (Galloping Gertie) lakabını taktı. Son sabah aşağı yukarı dalgalanma, şiddetli bir burulmaya dönüştü; yerel bir fotoğrafçı dükkânının sahibi bu anları filme aldı. Kimse ölmedi; yolda kalan bir arabadaki köpek ise kurtarılamadı. Çöküş sık sık rezonansla açıklanır, ama mühendisler bugün bunu “aeroelastik çırpınma” (flutter) olarak tanımlar: Burulan köprü ile rüzgâr birbirine enerji aktararak hareketi büyüttü. İnceleme kurulunda aerodinamikçi Theodore von Kármán da vardı. 1950’de açılan yeni köprüde rüzgârın içinden geçebildiği derin, kafes kirişli bir yapı kullanıldı; uzun köprülerin rüzgâr tünelinde sınanması da standart hâle geldi.

Tacoma Narrows BridgeKartı aç

MerakMimarlık

Machu Picchu, Peru’da And Dağları’nın yükseklerinde bir sırta kurulmuş, 15. yüzyıldan kalma bir İnka yerleşimidir. Yüzlerce taş teras dik yamacın toprağını tutar, sağanak yağmurun suyunu akıtır; İnkalar bu teraslarda ürün de yetiştirirdi.

Machu Picchu, İnka hükümdarı Pachacuti için yaklaşık 1450’de, 2.430 metre yükseklikte bir saray yerleşimi olarak yapıldı. Mühendisliğinin büyük bölümü gözle görülmez: Hidrolog Kenneth Wright’ın yönettiği araştırmalara göre yapıların yaklaşık yüzde 60’ı toprağın altındadır. Temeller ve kırma taş katmanları, sık yağan sağanakların suyunu yamacı sürüklemeden akıtır. Burası aslında hiç “kaybolmamıştı”: Bölgedeki Keçua köylüleri yerini hep biliyordu, Perulu Agustín Lizárraga da 1902’de oraya ulaşmıştı. Machu Picchu’yu 1911’de dünyaya tanıtan, Amerikalı kâşif Hiram Bingham oldu. UNESCO alanı 1983’te Dünya Mirası Listesi’ne aldı.

Machu PicchuKartı aç

MerakMimarlık

Petra, Nabatîlerin güney Ürdün’de kayalara oyarak kurduğu kenttir ve çölde yaşayabilmesini su mühendisliğine borçludur. Kanallar, bentler, sarnıçlar ve havuzlar kaynak sularını, yağmuru ve ani selleri toplardı.

Nabatîler, tütsü ve baharat kervan ticaretiyle zenginleşmiş bir Arap halkıydı; Petra da başkentleriydi. Kent en parlak dönemini MS 1. yüzyıl civarında yaşadı; Roma, Nabatî Krallığı’nı MS 106’da topraklarına kattı. Yılda yalnızca 15 santimetre kadar yağış alan bu bölgede kanallar, bentler, tüneller ve sarnıçlar suyu kurak aylar boyunca saklıyordu. Amerikan İnşaat Mühendisleri Derneği (ASCE), bu sistemin 30.000–40.000 kişinin suyunu karşıladığını tahmin ediyor. Ticaret yolları değişip depremler kenti sarsınca Petra geriledi. İsviçreli kâşif Johann Ludwig Burckhardt, kılık değiştirerek gittiği kenti 1812’de Avrupa’ya tanıttı. UNESCO Petra’yı 1985’te Dünya Mirası Listesi’ne aldı.

PetraKartı aç

MerakMimarlık

İstanbul’da 537’de Konstantinopolis’in katedrali olarak tamamlanan Ayasofya, mimarlık tarihinin en etkili iç mekânlarından birine sahiptir. Büyük kubbesi, yuvarlak bir kubbenin kare bir plana oturmasını sağlayan pandantiflere, yani kavisli üçgen duvar parçalarına dayanır; kubbenin eteğindeki 40 pencere içeriyi ışıkla doldurur.

İmparator I. Justinianus, 532’deki ayaklanmada eski kilise yanınca yenisini yaptırdı. Tasarımı, matematik ve mekanikte usta iki bilgin, Trallesli Anthemios ile Miletli İsidoros üstlendi; yapı altı yıldan kısa bir sürede bitirildi. Kubbenin çapı 31 metre kadardır, tepesi zeminden 55 metreye yükselir. Tarihçi Prokopios, kubbenin taş duvarlara oturmadığını, gökten altın bir zincirle sarkıtılmış gibi durduğunu yazmıştı. 558’deki depremlerde ilk kubbenin bir bölümü çöktü; yerine daha yüksek ve daha dik bir kubbe yapıldı. Yapı 900 yılı aşkın süre katedral olarak kullanıldı; 1453’teki Osmanlı fethinden sonra camiye, 1934’te müzeye dönüştürüldü ve 2020’den bu yana yeniden camidir.

Hagia SophiaKartı aç

Sıradaki kartArşimet’in vidası, eğik bir borunun içinde dönen sarmal bir kanatla suyu yukarı taşır: Her dönüşte bir miktar su kanatların arasına hapsolur ve yukarı ilerler. Alet 2.200 yılı aşkın bir süre önce yazıya geçirildi ve bugün de tarla sulamada, arazi kurutmada ve atık su pompalamada kullanılıyor.Devam et →

Roma betonuyla yapılmış limanlar, kubbeler ve su kemerleri iki bin yıldır ayakta. Betonun içindeki küçük beyaz kireç topakları bunun nedenlerinden biri: Bir çatlağa su sızdığında bu topaklardaki kalsiyum yeni kristaller oluşturup çatlağı kapatabiliyor.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Hindistan’ın Jaipur kentindeki Jantar Mantar, Racput hükümdarı II. Sawai Jai Singh için 1734’te tamamlanmış bir gözlemevidir; gökyüzünü çıplak gözle ölçmeye yarayan dev taş aletlerden oluşur. En büyük güneş saatinin yüksekliği 27 metreyi bulur.

Machu Picchu, Peru’da And Dağları’nın yükseklerinde bir sırta kurulmuş, 15. yüzyıldan kalma bir İnka yerleşimidir. Yüzlerce taş teras dik yamacın toprağını tutar, sağanak yağmurun suyunu akıtır; İnkalar bu teraslarda ürün de yetiştirirdi.

Petra, Nabatîlerin güney Ürdün’de kayalara oyarak kurduğu kenttir ve çölde yaşayabilmesini su mühendisliğine borçludur. Kanallar, bentler, sarnıçlar ve havuzlar kaynak sularını, yağmuru ve ani selleri toplardı.