Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

Tanzanya’daki Laetoli’de yaklaşık 3,6 milyon yıl önce volkanik küle basılmış ayak izleri, insanın erken akrabalarının o dönemde iki ayak üzerinde dik yürüdüğünü gösteriyor. Bunlar, insanı ve soyu tükenmiş yakın akrabalarını kapsayan homininlere ait bilinen en eski ayak izleri arasındadır.

Laetoli footprints

EvrimArkeolojiBiyolojiTarih

Kartın devamı

Homininlere ait izleri 1978’de paleoantropolog Mary Leakey’nin ekibi buldu; bölgede hayvan izleri iki yıl önce fark edilmişti. Büyük olasılıkla yakındaki Sadiman Yanardağı’ndan yağan kül, hafif bir yağmurla ıslanmış, üzerinden geçen hayvanların ve homininlerin izlerini almış, yeni kül katmanlarıyla örtülmeden önce de taş gibi sertleşmişti. Asıl iz yolu yaklaşık 27 metre uzunluğundadır ve en az iki bireye aittir. İzleri bırakanlar büyük olasılıkla, Lucy adıyla bilinen ünlü iskeletin de ait olduğu Australopithecus afarensis türündendi. Ayak kemerinin bizimkine benzemesi ve ayak başparmağının öteki parmaklarla aynı hizada durması, dik yürüyüşün büyük beyinlerden ve taş aletlerden çok önce yerleştiğini gösteriyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Laetoli footprints

İlgili kaynak: Laetoli ayak izleri
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakEvrim

Archaeopteryx, yaklaşık 150 milyon yıl önce bugünkü Almanya’da yaşamış, saksağan büyüklüğünde bir hayvandı. Kuş gibi tüylü kanatları vardı, ama küçük bir dinozor gibi dişleri, pençeli parmakları ve uzun, kemikli bir kuyruğu da vardı. Kuşların dinozorlarla akraba olduğunun ilk ipuçlarından biri oldu.

1861’de Alman paleontolog Hermann von Meyer, Bavyera’daki Solnhofen kireçtaşından çıkan tek bir tüy fosilini tanımladı; aynı yıl yakınlarda neredeyse eksiksiz bir iskelet bulundu. Bu kireçtaşı o kadar ince taneliydi ki baskı kalıbı yapmak için çıkarılıyordu; tüylerin izlerini bile korumuştu. İskeleti British Museum satın aldı ve Richard Owen 1863’te, Darwin’in Türlerin Kökeni’nden dört yıl sonra, bilim dünyasına tanıttı. Bugün, 1870’lerde bulunan ve çok iyi korunmuş Berlin örneği de dahil olmak üzere, bir düzine kadar örnek biliniyor. Archaeopteryx hâlâ genellikle kuş soy ağacının dibine ya da yakınına yerleştirilir; ama büyük olasılıkla bugünkü kuşların doğrudan atası değil, yan bir dal.

ArchaeopteryxKartı aç
MerakArkeoloji

1990’larda Almanya’da bir kömür madeninde bulunan Schöningen mızrakları, bilinen en eski av silahları arasındadır: fırlatılmak için biçimlendirilip dengelenmiş ahşap mızraklar. Bir zamanlar 400 bin yıllık sanılan mızrakların gerçek yaşı hâlâ tartışılıyor.

Arkeolog Hartmut Thieme’nin yönettiği ekip, 1994-1999 yılları arasında Aşağı Saksonya’daki Schöningen’de, açık ocak bir linyit madeninde on ahşap silah buldu. Göl kıyısındaki suya doymuş çamur, ahşabın çürümesini önlemişti. Mızrakların çoğu ladin gövdesinden, biri de çamdan yontulmuştu; bazılarında gövdenin en kalın yeri, günümüzün cirit mızraklarında olduğu gibi ön üçte birliktedir. Sporcular kopyalarını fırlattığında 15-20 metre ötedeki hedeflere ulaştılar. Mızraklar, soyu tükenmiş bir yaban atı türünün kemikleri arasında bulundu; kemiklerin çoğunda kasaplık izleri var. Yaşları her yeni tarihleme yöntemiyle değişti: önce 380-400 bin, sonra 300-337 bin yıl dendi. 2025’teki bir çalışma ise yaklaşık 200 bin yıl önerdi; bu doğruysa mızrakları büyük olasılıkla Neandertaller yaptı.

Schöningen spearsKartı aç
MerakTarih

Tollund Adamı 1950’de Danimarka’da bir turba bataklığında bulundu. O kadar iyi korunmuştu ki onu bulan turba işçileri polisi çağırdı. Yaklaşık MÖ 400’de asılarak öldürülmüştü, ama bataklık yüzünü olduğu gibi saklamıştı: gözleri kapalı, yüzü sakin, çenesinde hâlâ kirli sakal.

Onu Silkeborg yakınlarında turba kesen iki kardeş, Viggo ve Emil Højgaard buldu; ceset o kadar taze görünüyordu ki yakın zamanda işlenmiş bir cinayet sandılar. Turba bataklıkları asitli, soğuk ve oksijence fakirdir; bu yüzden çürüme durur, deri de tabaklanmış gibi sertleşir. Boynunda ip hâlâ duruyordu. 2021’de yayımlanan bir araştırmaya göre son yemeği arpa ve keten tohumuyla pişmiş bir lapa ile biraz balıktı; bunu ölümünden 12 ila 24 saat önce yemişti. Arkeologlar onun bir kurban mı, yoksa idam edilmiş bir suçlu mu olduğunu hâlâ tartışıyor. Dönemin yöntemleriyle yalnızca başı korunabildi; Silkeborg Müzesi’nde sergilenen beden bir kopyadır. Nobel ödüllü İrlandalı şair Seamus Heaney 1972’de onun üzerine tanınmış bir şiir yazdı.

Silkeborg MuseumKartı aç
MerakSanat

Endonezya’nın Muna Adası’ndaki Liang Metanduno mağarasında bulunan bir el izi en az 67.800 yıllık; bugüne kadar tarihlenen en eski mağara sanatı bu. Biri elini kayaya dayamış, çevresine boya püskürtmüş; kayada elin boyasız silueti kalmış.

Endonezyalı ve Avustralyalı araştırmacılardan oluşan ekip, buluşu Ocak 2026’da Nature dergisinde yayımladı. Boyanın üzerinde zamanla oluşmuş ince mineral kabuğu, uranyumun yavaş bozunmasına dayanan bir yöntemle tarihlendirdiler. Kabuk yalnızca en düşük yaşı verir, yani el izi daha da eski olabilir. Parmak uçları bilerek inceltilmiş; bu üslup başka yalnızca yakındaki Sulawesi Adası’nda görülür. Ekip bu yüzden izi modern insana, yani Homo sapiens’e bağlıyor. Bu doğruysa türümüz o tarihte, Avustralya’ya giden olası yolun üzerindeki bu adalara ulaşmıştı. En eski mağara sanatı sayılan önceki örnekler, İspanya’daki 64.000 yılı aşkın ve çoğu zaman Neandertallere bağlanan resimlerdi. Bazı bilim insanları uranyum tarihlemesinin yaşları olduğundan fazla gösterebileceği uyarısında bulunuyor.

Cave artKartı aç
MerakTicaret

Kolomb takası, Kristof Kolomb’un 1492 yolculuğundan sonra bitkilerin, hayvanların, hastalıkların ve insanların Amerika ile dünyanın geri kalanı arasında büyük çapta yer değiştirmesidir. Patates, mısır ve domates Atlantik’i doğuya geçti; atlar, buğday, çiçek hastalığı ve köleleştirilen milyonlarca Afrikalı batıya taşındı.

Sürece adını tarihçi Alfred W. Crosby, 1972’de yayımlanan The Columbian Exchange adlı kitabıyla verdi. Amerika’dan gelen ürünler Eski Dünya’nın sofrasını değiştirdi: Patates Avrupa’da nüfusun artmasına katkıda bulundu, mısır Afrika’nın büyük bölümünde temel besin oldu, acı biber Hindistan’a ve Kore’ye ulaştı. Öteki yönde atlar Kuzey Amerika ovalarındaki yaşamı baştan değiştirdi; sığır, şeker kamışı ve buğday Amerika’nın toprağını dönüştürdü. En ağır bedeli Amerika’nın yerli halkları ödedi. Daha önce hiç karşılaşmadıkları çiçek hastalığı, kızamık ve başka salgınlar birkaç on yıl içinde nüfusun büyük bölümünü öldürdü. Ardından kurulan plantasyon ekonomisi, milyonlarca Afrikalının köle olarak zorla taşınmasına yol açtı.

The Columbian ExchangeKartı aç
Sıradaki kartYakınsak evrim, akraba olmayan canlıların benzer özellikleri birbirinden bağımsız olarak geliştirmesidir. Köpek balıklarının, yunusların ve soyu tükenmiş ihtiyozorların aynı akıcı gövde biçimine sahip olması buna bir örnektir.Devam et →