Kolomb takası, Kristof Kolomb’un 1492 yolculuğundan sonra bitkilerin, hayvanların, hastalıkların ve insanların Amerika ile dünyanın geri kalanı arasında büyük çapta yer değiştirmesidir. Patates, mısır ve domates Atlantik’i doğuya geçti; atlar, buğday, çiçek hastalığı ve köleleştirilen milyonlarca Afrikalı batıya taşındı.

Alfred W. Crosby, The Columbian Exchange, 1972

Kartın devamı

Sürece adını tarihçi Alfred W. Crosby, 1972’de yayımlanan The Columbian Exchange adlı kitabıyla verdi. Amerika’dan gelen ürünler Eski Dünya’nın sofrasını değiştirdi: Patates Avrupa’da nüfusun artmasına katkıda bulundu, mısır Afrika’nın büyük bölümünde temel besin oldu, acı biber Hindistan’a ve Kore’ye ulaştı. Öteki yönde atlar Kuzey Amerika ovalarındaki yaşamı baştan değiştirdi; sığır, şeker kamışı ve buğday Amerika’nın toprağını dönüştürdü. En ağır bedeli Amerika’nın yerli halkları ödedi. Daha önce hiç karşılaşmadıkları çiçek hastalığı, kızamık ve başka salgınlar birkaç on yıl içinde nüfusun büyük bölümünü öldürdü. Ardından kurulan plantasyon ekonomisi, milyonlarca Afrikalının köle olarak zorla taşınmasına yol açtı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: The Columbian Exchange

İlgili kaynak: Kolomb takası

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakTicaret

Hint Okyanusu’ndaki deniz ticareti, iki bin yılı aşkın bir süre mevsimle yön değiştiren muson rüzgârlarına göre yapıldı. Yolculuklarını bu rüzgârlara göre ayarlayan tüccarlar Doğu Afrika’yı, Arabistan’ı, Hindistan’ı, Güneydoğu Asya’yı ve Çin’i işlek limanlardan oluşan bir zincirle birbirine bağladı.

Hint Okyanusu’nun kuzeyinde muson yazın güneybatıdan, kışın kuzeydoğudan eser; bu yüzden bir gemi bir mevsimin rüzgârıyla açılıp ötekinin rüzgârıyla dönebilirdi. MS 1. yüzyıldan kalma Yunanca bir denizcilik rehberi olan Eritre Denizi Periplus’u, Mısır, Arabistan, Doğu Afrika ve Hindistan arasındaki bu ticareti daha o zaman anlatır. Arap ve İranlı denizcilerin dau denen ahşap yelkenlileri, Hint ve Malay gemileri, daha sonra da Çin filoları aynı düzeni kullandı; Amiral Zheng He’nin seferleri 1400’lerin başında Doğu Afrika’ya kadar ulaştı. Kilva, Kalikut ve Malakka gibi limanlar baharat, pamuklu kumaş, porselen ve altın ticaretiyle zenginleşti. İslam, Svahili kültürü ve pek çok sözcük de aynı yollardan yayıldı.

Indian Ocean tradeKartı aç

MerakYemek

İri ve nişastalı meyvesiyle bilinen ekmek ağacı, binlerce yıl boyunca Pasifik denizcilerinin kanolarında adadan adaya taşındı. Birçok çeşidin çekirdeği olmadığı için ağaç canlı fidan olarak yolculuk etti; adalılar yerel adlar taşıyan yüzlerce çeşit geliştirdi.

Ekmek ağacı Batı Pasifik’te, büyük olasılıkla Yeni Gine çevresinde evcilleştirildi ve Polinezyalıların atalarıyla birlikte doğuya yayıldı. Çekirdeksiz çeşitler ancak kök sürgünlerinden ya da çeliklerden yetiştirilebildiği için denizciler genç fidanları deniz serpintisinden koruyarak yolculuk boyunca canlı tutmak zorundaydı. Tek bir ağaç onlarca yıl meyve verebilir; meyvesi közde ya da fırında pişirilir, mayalandırılıp saklanabilir, bu da onu temel bir besin yaptı. İngiltere 1787’de Karayipler’deki plantasyonlara fidan götürmek için HMS Bounty’yi Tahiti’ye gönderdi; yolculuk 1789’daki ünlü isyanla sona erdi. Bugün Hawaii’de 2003’te kurulan Ekmek Ağacı Enstitüsü geniş bir çeşit koleksiyonunu koruyor ve bu çeşitlerin tropik ülkelere yayılmasına yardım ediyor.

BreadfruitKartı aç

MerakTarih

Ifugao Pirinç Terasları, Filipinler’de dik dağ yamaçlarına basamak basamak açılmış, ortak su kanallarıyla sulanan pirinç tarlalarıdır.

UNESCO, Filipin Kordilyeraları’ndaki pirinç teraslarını 1995’te Dünya Mirası Listesi’ne aldı. Bu, “kültürel peyzaj” olarak listeye giren ilk alandı; yani korunan yalnızca tarlalar değil, onları yaşatan tarım kültürüydü. Liste, Banaue’deki Batad ve Bangaan da dâhil beş teras kümesini kapsar. Her kümenin tepesinde muyong denen, sahibi belli ama toplulukça bakılan bir orman bulunur; bu orman yağmur suyunu tutar ve aşağıdaki sulama kanallarını besler. Rehberlerde terasların 2.000 yıllık olduğu sıkça yazılır. Ancak Ifugao Arkeoloji Projesi’nin radyokarbon tarihlemeleri, çoğunun yaklaşık 400 yıl önce, İspanyolların bölgeye geldiği dönemde yapıldığını gösteriyor. Terasların yaşı hâlâ tartışılıyor.

UNESCO World Heritage CentreKartı aç

MerakTarih

Amazon kara toprağı ya da terra preta, insan eliyle oluşmuş, alışılmadık derecede verimli, kapkara bir topraktır. Yerli yerleşimlerinin çevresinde kuşaklar boyunca biriken odun kömürü, çanak çömlek kırıkları, kemikler ve yemek artıkları, yağmur ormanının yoksul toprağını zenginleştirdi.

Terra preta, Portekizcede “kara toprak” demektir. Bu topraklar yaklaşık MÖ 450 ile MS 950 arasında Amazon Havzası’nın pek çok yerinde oluştu; koyu katman yer yer bir iki metre derinliğe iner. Yağmur ormanının sıradan toprağı yoksuldur, çünkü şiddetli yağmurlar besinleri yıkayıp götürür. Odun kömürü ise neredeyse hiç çözünmez; besini ve suyu yüzyıllarca toprakta tutar. Yöredeki çiftçiler bu toprağı bugün de kullanıyor. Terra preta, arkeologların Amazon’a bakışını da değiştirdi: Burası el değmemiş bir vahşi doğa değil, kalabalık ve yerleşik toplulukların biçimlendirdiği bir yerdi. Bilim insanları bugün aynı yöntemi, tarım atıklarından yapılıp yoksul topraklara karıştırılan “biyokömür”le taklit etmeye çalışıyor.

MIT / Amazonian dark earth researchKartı aç

MerakYemek

Fermantasyon, yani mayalanma, mayaların ve bakterilerin yiyeceklerdeki şekerle beslenip onu asite, alkole ya da gaza dönüştürmesidir. Ekmek, yoğurt, peynir, şarap ve turşu bu sayede yapılır; buzdolabından binlerce yıl önce yiyecekler de böyle bozulmadan saklanırdı.

İnsanlar yiyecekleri, nasıl olduğunu bilmeden çok önce mayalıyordu: Çin’deki Jiahu’da bulunan çömleklerin içindeki kalıntılar, orada yaklaşık 9.000 yıl önce pirinç, bal ve meyveden mayalanmış bir içki yapıldığını gösteriyor. Fermantasyon yüzyıllar boyunca salt kimyasal bir olay sanıldı. 1850’lerde Fransız kimyager Louis Pasteur bunun canlı mikroorganizmaların işi olduğunu ve farklı mikropların farklı sonuçlar verdiğini gösterdi: Kimi yiyeceğe lezzet katıyor, kimi onu bozuyordu. Bu buluş, istenmeyen mikropları hafif ısıtmayla öldüren pastörizasyonun doğmasını sağladı. Yöntem önce 1860’larda şaraba, daha sonra süte uygulandı.

FermentationKartı aç

Sıradaki kartHansa Birliği, Alman tüccar loncalarının ve ticaret kentlerinin kurduğu bir birlikti; 13. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar Baltık ve Kuzey Denizi ticaretine hâkim oldu. Birliğin fiilî merkezi Lübeck’ti; Londra’dan Novgorod’a kadar ticaret büroları vardı.Devam et →