Orta Asya bozkırlarında yaşayan bir antilop olan sayganın iri ve esnek burnu, yazın tozu süzer, kışın da dondurucu havayı akciğerlere ulaşmadan önce ısıtıp nemlendirir.

Saiga antelope

Kartın devamı

Saygalar Kazakistan, Rusya, Özbekistan ve Moğolistan’ın kurak otlaklarında yaşar; sürüler yaz ve kış otlakları arasında yüzlerce kilometre göç eder. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra sayıları çöktü: geleneksel Çin tıbbında kullanılan boynuzları için erkeklerin avlanması, nüfusu yaklaşık yüzde 95 azalttı. Mayıs 2015’te olağandışı sıcak ve nemli bir havada, hayvanların normalde zararsızca taşıdığı Pasteurella multocida bakterisi bir kan enfeksiyonuna yol açtı; Kazakistan’da birkaç hafta içinde yaklaşık 200.000 sayga, yani o sırada yaşayan saygaların yarısından fazlası öldü. Kaçak avcılığa karşı alınan önlemler sayesinde Kazakistan’daki sürüler öyle güçlü toparlandı ki Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) 2023’te türü “kritik tehlikede” kategorisinden “tehdide açık” kategorisine indirdi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Saiga antelope

İlgili kaynak: Sayga

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakGöç

Grand Teton Ulusal Parkı’nın Amerika antilopları (pronghorn), yaz otlaklarıyla Wyoming’deki Yukarı Green River Havzası’nda bulunan kışlakları arasında 240 kilometreye (150 mil) kadar yol alır. Çok eski olan bu göç yolunu bugün karayolları, çitler ve yeni yapılar kesiyor.

Amerika antilobu antilopa benzer ama gerçek bir antilop değildir; yalnızca Kuzey Amerika’da yaşamış bir ailenin bugün hayatta kalan tek türüdür. Saatte 88 kilometreye kadar koşabilir; karada ondan hızlı olan tek hayvan çitadır. Ama pek zıplamaz: önüne çit çıkınca altından geçebileceği bir boşluk arar, bu yüzden sık örülmüş tel çitler yolu tümüyle kapatabilir. Göç yolunun daraldığı Trappers Point’te arkeologlar, yaklaşık 6.000 yıl önce yapılmış antilop avlarının kalıntılarını buldu. ABD Orman Servisi 2008’de bu güzergâhı “Path of the Pronghorn” (Pronghorn Yolu) adıyla ülkenin federal düzeyde korunan ilk yaban hayatı göç koridoru ilan etti. 2012’de Pinedale yakınlarında 191 numaralı karayolunun üstüne ve altına yapılan geçitler, sürülere yolu güvenle aşma imkânı verdi.

Path of the PronghornKartı aç

DinginlikOkyanus

Mangrovlar, tuz bataklıkları ve deniz çayırları havadaki karbondioksiti alır ve kıyıdaki suya doymuş çamura, çoğu zaman yüzyıllarca kalacak biçimde gömer. Bilim insanları bu şekilde depolanan karbona “mavi karbon” der.

Terim, 2009’da yayımlanan bir Birleşmiş Milletler raporuyla yaygınlaştı. Kıyı çamurunda oksijen o kadar azdır ki ölü kökler ve yapraklar çok yavaş çürür; böylece karbon havaya dönmez, toprakta birikmeye devam eder. Bu ortamlar deniz tabanının küçük bir bölümünü kaplar, ama okyanus tortullarına gömülen karbonun yaklaşık yarısının buralarda biriktiği düşünülüyor. Mangrovlar ayrıca dalgaları kırar, tortuyu tutar, köklerinin arasında yavru balıklara ve yengeçlere sığınak olur. Bu sulak alanlar karides çiftlikleri ya da yapılaşma için kurutulur veya temizlenirse, içlerinde saklanan karbon yeniden atmosfere karışabilir.

Mangrove blue carbonKartı aç

MerakGöç

Her yıl bir milyonu aşkın gnu, yüz binlerce zebra ve ceylanla birlikte Tanzanya’daki Serengeti ile Kenya’daki Masai Mara arasında büyük bir daire çizer; yağmurların yeşerttiği taze otların peşinden gider.

Sürülerin sabit bir rotası yoktur; izledikleri yol her yıl yağmura göre değişir. Yılın başında Serengeti’nin güneyinde birkaç hafta içinde yüz binlerce yavru doğar. Ovalar kurudukça sürüler kuzeye ve batıya ilerler, yaz ortasında Kenya’daki Mara’ya varır, kısa yağmurlar başlayınca da güneye döner. Yolculuğun en tehlikeli anı Mara Nehri’nin geçişidir. 2017’de yayımlanan bir araştırmaya göre burada her yıl ortalama 6.250 gnu boğuluyor. Toplam 1.100 tonu bulan leşler balıkları, timsahları ve akbabaları besliyor, nehri yıllarca gübreliyor. Otlayan sürüler de otlakların sağlıklı kalmasını sağlıyor.

Great wildebeest migrationKartı aç

DinginlikDoğa

Biyolojik toprak kabukları siyanobakteri, liken, mantar, kara yosunu ve alglerin oluşturduğu canlı topluluklardır. Kurak bölgelerde toprağı bir arada tutar, suyun ve besinlerin döngüsünü etkilerler.

Bilim insanları bu kabuklara kısaca “biyokabuk” der. İlk yerleşenler arasında genellikle Microcoleus vaginatus adlı siyanobakteri bulunur: yapışkan iplikleri kum tanelerini birbirine bağlar, ardından gelecek liken, kara yosunu ve alglere zemin hazırlar. Kabuktaki bazı canlılar havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği bir biçime de çevirir; çölün yoksul topraklarında bu büyük fark yaratır. Kurak toprakta her şey yavaş büyüdüğü için ezilen bir kabuğun ilk katmanı ancak yıllar içinde, tamamı ise on yıllarda, hatta yüzyıllarda yeniden oluşur. ABD’nin Colorado Platosu’ndaki Arches ve Canyonlands gibi millî parklarda tabelalar, ziyaretçilerden kabuğu ezmemek için patikadan çıkmamalarını ister.

Biological soil crustKartı aç

DinginlikDoğa

Bulut ormanları suyun bir kısmını doğrudan geçen bulutlardan alır. Havadaki minik damlacıklar yapraklarda, yosunlarda ve dallarda toplanır, sonra damla damla toprağa iner ve ormanın suyuna önemli bir katkı yapar.

Bilim insanları buna “sis damlaması” ya da “yatay yağış” der; çünkü su yağmur gibi yukarıdan düşmez, rüzgârla yandan gelir. Toprakta değil başka bitkilerin üzerinde yaşayan yosun, eğrelti ve orkide gibi epifitler bu işte özellikle ustadır: sık ve dolaşık yüzeyleri damlacıkları yakalayan alanı kat kat büyütür. Bazı bulut ormanlarında, yağmurun az olduğu kurak mevsimde toprağa ulaşan suyun önemli bir bölümü sisten gelir. Kosta Rika’daki Monteverde bu ormanların en iyi incelenenlerinden biridir. Orada yapılıp 1999’da yayımlanan araştırmalar, ısınan denizler yüzünden bulutların dağın daha yukarılarında oluştuğunu ve ormana daha az sis ulaştığını ortaya koydu. Ağaçlar kesildiğinde ormanla birlikte bu doğal su toplayıcı da yok olur.

Cloud forestKartı aç

Sıradaki kartKākāpō, Yeni Zelanda’ya özgü, uçamayan ve geceleri etkin olan bir papağandır. Üremenin gerçekleştiği seyrek yıllarda erkekler toprakta sığ çukurlar kazar ve gece boyunca bu çukurlardan derin gümbürtüler salar; bu ses bir kilometreden uzağa ulaşabilir.Devam et →

Orta Asya bozkırlarında yaşayan bir antilop olan sayganın iri ve esnek burnu, yazın tozu süzer, kışın da dondurucu havayı akciğerlere ulaşmadan önce ısıtıp nemlendirir.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Grand Teton Ulusal Parkı’nın Amerika antilopları (pronghorn), yaz otlaklarıyla Wyoming’deki Yukarı Green River Havzası’nda bulunan kışlakları arasında 240 kilometreye (150 mil) kadar yol alır. Çok eski olan bu göç yolunu bugün karayolları, çitler ve yeni yapılar kesiyor.

Mangrovlar, tuz bataklıkları ve deniz çayırları havadaki karbondioksiti alır ve kıyıdaki suya doymuş çamura, çoğu zaman yüzyıllarca kalacak biçimde gömer. Bilim insanları bu şekilde depolanan karbona “mavi karbon” der.

Her yıl bir milyonu aşkın gnu, yüz binlerce zebra ve ceylanla birlikte Tanzanya’daki Serengeti ile Kenya’daki Masai Mara arasında büyük bir daire çizer; yağmurların yeşerttiği taze otların peşinden gider.

Biyolojik toprak kabukları siyanobakteri, liken, mantar, kara yosunu ve alglerin oluşturduğu canlı topluluklardır. Kurak bölgelerde toprağı bir arada tutar, suyun ve besinlerin döngüsünü etkilerler.

Bulut ormanları suyun bir kısmını doğrudan geçen bulutlardan alır. Havadaki minik damlacıklar yapraklarda, yosunlarda ve dallarda toplanır, sonra damla damla toprağa iner ve ormanın suyuna önemli bir katkı yapar.