Rongorongo, Rapa Nui’de (Paskalya Adası) ahşaba kazınmış işaretlerden oluşan bir yazıdır. Günümüze yirmiyi aşkın yazılı nesne ulaştı; ama önerilen çözümlerin hiçbiri bilim dünyasında kabul görmedi ve metinler hâlâ okunamıyor.

Rongorongo

Kartın devamı

İşaretler insan, hayvan, bitki ve geometrik biçimleri andırır. Yazı “ters bustrofedon” düzenindedir: bir satır soldan sağa okunur, sonraki satırı okumak için tablet baş aşağı çevrilir. Dışarıdan gelenler tabletlerden ilk kez 1864’te söz etti. Bu, Perulu köle avcılarının baskınları ve bir çiçek salgını adanın nüfusunun büyük bölümünü yok ettikten kısa süre sonraydı; görünüşe göre yazıyı okuyabilenler de ölenler arasındaydı. Anahtar işlevi görecek iki dilli bir metin bulunamadı. Günümüze kalan parçalar, Şili’nin başkentindeki Santiago Asası’ndan Roma ve Washington’daki tabletlere kadar adanın dışındaki müze ve koleksiyonlarda saklanıyor. Çözüldüğü yönündeki iddialar şimdiye dek uzmanları ikna edemedi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Görsel bilgisi

Bishop Museum’daki bir rongorongo tabletinden ayrıntı, 2010.

“Rongorongo tablet” — christopherhu, 2010; Wikimedia Commons aracılığıyla. CC BY 2.0.

Görselin kaynağı · CC BY 2.0

CMYK’den sRGB’ye dönüştürüldü. Yeniden boyutlandırıldı.

Kaynak: Rongorongo

İlgili kaynak: Rongorongo

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakArkeoloji

Vindolanda tabletleri, MS 100 civarında kuzey İngiltere’deki bir Roma kalesinde incecik tahta levhalara mürekkeple yazılmış belgelerdir. Mektuplar, listeler ve ordu kayıtları, imparatorluğun sınırındaki gündelik hayatı ilk elden anlatır.

İlk tabletler Mart 1973’te bulundu. Arkeolog Robin Birley, öğrenci kazıcı Keith Liddell’in dikkat çekmesiyle, talaş sanılan parçaların içinde yazı olduğunu fark etti: birbirine yapışmış iki parça ayrılınca mürekkep ortaya çıkmıştı. Bugüne kadar 1.700’den fazla tablet bulundu; hepsi nemli, oksijensiz toprakta korunmuştu. Çoğu, MS 122’de yakınında yapımına başlanan Hadrian Duvarı’ndan biraz eskidir. Aralarında bir süvari subayının adamları için kibarca daha fazla bira istediği bir mektup, bir askere gönderilen iç çamaşırından söz eden bir not ve Claudia Severa’nın arkadaşı Sulpicia Lepidina’ya yazdığı bir doğum günü daveti var. Davetin büyük kısmını bir kâtip yazmış, ama kapanıştaki selamı Severa kendi eliyle eklemiş; bu, bir kadının Latince yazısının bilinen en eski örneklerinden biridir. Tabletlerin çoğu British Museum’da saklanıyor.

Vindolanda tabletsKartı aç

MerakArkeoloji

Oksirinhos Papirüsleri, Mısır’daki antik bir kentin çöplüklerinden çıkarılan yarım milyon kadar yazı parçasıdır. Kayıp oyunlar ve şiirler; sözleşmeler, vergi beyannameleri, özel mektuplar ve okul ödevleriyle karışık hâlde bulundu.

Oxford’dan iki genç bilim insanı, Bernard Grenfell ile Arthur Hunt, 1896’da Kahire’nin yaklaşık 160 kilometre güneyindeki Oksirinhos kentinin eski çöp tepelerini kazmaya başladı. Mısır’ın kuru iklimi, sazdan yapılan kâğıt benzeri yazı malzemesi papirüsün çürümesini önlemişti. Vergi beyannamelerinin, makbuzların ve mektupların arasından Sappho’nun şiirlerinden parçalar, yüzyıllardır kayıp olan Menandros komedileri ve erken dönem Hristiyan metinleri çıktı. Buluntu o kadar büyük ki bugüne kadar ancak küçük bir bölümü yayımlanabildi; çünkü her parçanın temizlenmesi, birleştirilmesi, okunması ve çevrilmesi gerekiyor. Koleksiyonun büyük kısmını Oxford’da saklayan Mısır Araştırmaları Derneği (Egypt Exploration Society) yeni ciltler yayımlamayı sürdürüyor.

Oxyrhynchus PapyriKartı aç

DinginlikTarih

“Kalem kılıçtan güçlüdür” sözünü, İngiliz yazar Edward Bulwer-Lytton 1839’da yazdığı Richelieu oyunu için buldu; oyunda bu sözü Fransız kardinal söyler. Sözcüklerin silahtan güçlü olduğu düşüncesi çok daha eskidir, ama onu bu kalıba döken ilk kişi Bulwer-Lytton’dır ve söz birkaç yıl içinde dilden dile dolaşmaya başladı.

Bulwer-Lytton’ın Richelieu ya da Komplo adlı oyunu, 7 Mart 1839’da Londra’daki Covent Garden Tiyatrosu’nda sahnelendi. Fransa Kralı XIII. Louis’nin başbakanı Kardinal Richelieu’yü dönemin ünlü oyuncusu William Charles Macready canlandırıyordu. İkinci perdede kardinal, gerçekten büyük insanların yönetiminde kalemin kılıçtan güçlü olduğunu söyler: Usta bir elde kalem imparatorları bile durdurabilir, bir devlet kılıca hiç başvurmadan kurtarılabilir. Benzer düşünceyi çok daha önce dile getirenler de olmuştu. Asurlu bilge Ahikar’ın öğütleri de aynı şeyi söyler: Bu öğütlerin MÖ 500 dolaylarından kalma bir kopyasında “Söz kılıçtan güçlüdür” yazar. Shakespeare’in Hamlet’inde de kılıç kuşanan pek çok kişinin kaz tüyü kalemlerden korktuğu söylenir. Türkçede bu söz “Kalem kılıçtan keskindir” biçimiyle de bilinir. Bulwer-Lytton (1803-1873), halk yığınlarını küçümseyen “the great unwashed” (yıkanmamış kalabalık) deyimini ve “Karanlık ve fırtınalı bir geceydi” diye başlayan ünlü roman girişini de İngilizceye kazandırdı.

Edward Bulwer-Lytton, Richelieu (1839)Kartı aç

DinginlikDil

İngilizcedeki “nice” sözcüğü, Latincede “bilmeyen” demek olan nescius’tan Fransızca yoluyla gelir. 1300 dolaylarında İngilizceye girdiğinde “aptal, cahil” anlamındaydı; sonra “çekingen”, “titiz” ve “kesin” gibi anlamlardan geçti, “hoş” anlamı ancak 18. yüzyılda yerleşti.

Sözlüklere göre değişim kabaca şöyle ilerledi: 1300 dolaylarında “aptal” ve “çekingen”, 14. yüzyılın sonunda “titiz, zor beğenen”, 1400 dolaylarında “narin”, 16. yüzyılda “kesin, özenli”. Bu son anlam, “a nice distinction” (ince bir ayrım) deyiminde hâlâ yaşar. “Hoş, keyifli” anlamı 1769’dan, “nazik, düşünceli” anlamı 1830 dolaylarından itibaren kayıtlara geçti. Eski anlamlar yenileriyle bir süre yan yana yaşadı; Oxford İngilizce Sözlüğü, 16. ve 17. yüzyıl metinlerinde sözcüğün hangi anlamda kullanıldığını kestirmenin çoğu zaman zor olduğunu belirtir. Dilbilimciler, olumsuz bir anlamın olumluya dönmesine anlam iyileşmesi der; tersine, yani anlam kötüleşmesine bir örnek “silly”dir: Eski İngilizcede “mutlu, kutsanmış” demekti. Jane Austen yeni anlamın yayılışını romanına taşıdı. 1817’de yayımlanan Northanger Manastırı’nda genç Catherine Morland okuduğu gotik romana “the nicest book in the world” (dünyanın en güzel kitabı) deyince Henry Tilney onunla tatlı tatlı alay eder ve bu sözcüğün artık “her şeye uyduğunu” söyler.

Merriam-WebsterKartı aç

MerakDil

Yakamoz, gece denizde balıklar, kürekler ya da dalgalar suyu kıpırdatınca beliren parıltının adıdır. Bu ışığı, dokunulunca parlayan minik deniz canlıları saçar.

Sözcük Türkçeye Rumcadan, yani Yunancadan geçmiştir. Türk Dil Kurumu sözlüğü ona iki anlam verir: denizde balıkların ya da küreklerin kıpırdanmasıyla oluşan parıltı ve akıntıyla sürüklenen, bir şeye dokununca ışık saçan deniz canlısı. Bu canlı çoğunlukla Noctiluca scintillans adlı tek hücreli bir planktondur. Tek başına göze görünmez, ama milyonlarcası bir araya gelince teknenin arkasında bıraktığı iz ışıl ışıl parlar. Canlıların kendi ışığını üretmesine biyolüminesans denir. Birçok kişi yakamozu ay ışığının suya vuran yansıması sanır; oysa gerçek yakamoz en iyi aysız, karanlık gecelerde görülür, çünkü ay ve şehir ışıkları onu bastırır.

TürkçeKartı aç

Sıradaki kartVedik okuma, Hinduizmin en eski kutsal metinleri olan Sanskritçe Vedaların ezberden okunmasıdır. Okuyucular yaklaşık üç bin yıldır sözcükleri, perde vurgularını ve telaffuzu hiç değiştirmeden aktarıyor; bunun için sözcükleri her hatayı kolayca ele veren kalıplarla da tekrarlıyorlar.Devam et →