“Yüzen bahçeler” diye bilinen chinampalar, Meksiko’daki Xochimilco’da göl çamuru ve bitki artıklarıyla yükseltilmiş, yerinden oynamayan tarlalardır. Aralarından kanallar geçer; kenarlarına sıra sıra dikilen ahuejote söğütleri kıyıların dağılmasını önler.

Chinampa

Kartın devamı

Çiftçiler chinampa yapmak için sığ gölde bir parseli kazıklarla çevirir, üst üste çamur ve çürüyen bitki katmanları yığar, kenarlara kökleriyle toprağı tutan söğütler dikerdi. Kanallardan çıkarılan çamur tarlaları verimli tutar; kanallar aynı zamanda kanoların dolaştığı su yollarıdır. Teknik Aztek İmparatorluğu’ndan daha eskidir, ama Aztekler onu başkentleri Tenochtitlan’ın çevresinde büyük ölçüde yaydı ve belki 200.000’i aşkın nüfuslu bu kentin beslenmesine katkı sağladı. Xochimilco’nun kanalları ve chinampaları 1987’de UNESCO Dünya Mirası alanının bir parçası oldu. Bugün kentleşme, kirlilik ve düşen su seviyesi, bu tarlaları hâlâ işleyen çiftçileri zor durumda bırakıyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Chinampa

İlgili kaynak: Chinampa

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakTarih

Ifugao Pirinç Terasları, Filipinler’de dik dağ yamaçlarına basamak basamak açılmış, ortak su kanallarıyla sulanan pirinç tarlalarıdır.

UNESCO, Filipin Kordilyeraları’ndaki pirinç teraslarını 1995’te Dünya Mirası Listesi’ne aldı. Bu, “kültürel peyzaj” olarak listeye giren ilk alandı; yani korunan yalnızca tarlalar değil, onları yaşatan tarım kültürüydü. Liste, Banaue’deki Batad ve Bangaan da dâhil beş teras kümesini kapsar. Her kümenin tepesinde muyong denen, sahibi belli ama toplulukça bakılan bir orman bulunur; bu orman yağmur suyunu tutar ve aşağıdaki sulama kanallarını besler. Rehberlerde terasların 2.000 yıllık olduğu sıkça yazılır. Ancak Ifugao Arkeoloji Projesi’nin radyokarbon tarihlemeleri, çoğunun yaklaşık 400 yıl önce, İspanyolların bölgeye geldiği dönemde yapıldığını gösteriyor. Terasların yaşı hâlâ tartışılıyor.

UNESCO World Heritage CentreKartı aç

DinginlikYemek

Kuskus yapmak için nemlendirilmiş irmik elde ufacık taneler hâlinde yuvarlanır ve buharda pişirilir. Cezayir, Moritanya, Fas ve Tunus’un ortak yemeğidir; her bölgenin, hatta her ailenin kendine özgü bir yapılışı vardır.

Taneleri yuvarlamak, izleyerek ve yaparak öğrenilen bir beceridir; geleneksel olarak anneden kıza geçer. Kuskus daha sonra iki katlı bir tencerenin üst bölmesinde, genellikle iki ya da üç kez buharda pişirilir. Alt bölmede sebzeli, etli ya da balıklı bir yahni kaynar; taneler suya değmeden onun kokusunu alır. Suyu, baharatı ve hangi vesilelerle yapıldığı bölgeden bölgeye değişir; birçok ailede cuma yemeğidir. Çoğunlukla buğday irmiğinden, ama arpadan ya da darıdan da yapılır. UNESCO, kuskusla ilgili bilgi ve uygulamaları Cezayir, Moritanya, Fas ve Tunus’un ortak başvurusu üzerine 2020’de Somut Olmayan Kültürel Miras listesine aldı.

CouscousKartı aç

DinginlikYemek

Akçaağaç şurubunu ilk yapanlar, Kuzey Amerika’nın kuzeydoğusundaki Yerli halklardır. Her ilkbahar akçaağaçların özsuyunu toplayıp koyulaştırarak şurup ve şeker elde ederlerdi. Avrupalılar gelmeden çok önce yapılan bu işi yerleşimciler sonradan onlardan öğrendi.

Akçaağaç özsuyu kışın sonunda yalnızca birkaç hafta akar: geceleri don olur, gündüzleri hava sıfırın üstüne çıkar. Bu sıcaklık değişimi ağacın içinde basınç yaratır ve özsuyu dışarı iter. Yerli üreticiler gövdeye V biçiminde çentikler açar, özsuyu kamışlar ya da kabuk parçaları yardımıyla huş kabuğundan kaplara veya kil çömleklere akıtırdı. Özsuyu kaynatarak koyulaştırır, ayrıca ayaz gecelerde dışarıda bırakıp üstünde oluşan buz tabakasını atarlardı; buz neredeyse saf su olduğundan geriye daha koyu bir özsu kalırdı. Bir litre şurup için yaklaşık kırk litre özsu gerekir. Bugün dünyadaki akçaağaç şurubunun yaklaşık yüzde 70’i Quebec’te üretiliyor.

Maple syrupKartı aç

DinginlikYemek

Argan yağı, neredeyse yalnızca Fas’ın güneybatısında kendiliğinden yetişen argan ağacının çekirdeklerinden elde edilir. Elde yapımında meyve kurutulur, etli kısmı ayıklanır, sert çekirdekler iki taş arasında kırılır ve içleri öğütülür; bu beceri kırsaldaki kadınlar arasında kuşaktan kuşağa aktarılır.

Argan ağacı, Atlas Dağları ile Atlas Okyanusu arasındaki kurak topraklara uyum sağlamıştır; UNESCO bu bölgeyi 1998’de Arganeraie Biyosfer Rezervi ilan etti. En zor görünen iş çekirdeği iki taş arasında kırmaktır, ama asıl bilgi bütün sürece yayılır: meyvenin ne zaman toplanacağı, ne kadar kurutulacağı, çekirdek içlerinin kavrulup kavrulmayacağı. Kavrulmuş içlerden yemeklerde ve bademle bal katılarak yapılan amlou ezmesinde kullanılan, fındık kokulu yağ çıkar; kavrulmamış olanlardan ise cilt ve saç bakımında kullanılan yağ elde edilir. Kadınlar öğütülmüş ezmeyi az suyla, yağ ayrılana kadar elle yoğurur. UNESCO 2014’te argan üretimiyle ilgili bu uygulamaları ve bilgiyi Somut Olmayan Kültürel Miras listesine aldı; bugün birçok kadın kooperatiflerde çalışıyor.

Argan oilKartı aç

MerakTarih

Amerika’nın yerli çiftçileri mısır, fasulye ve kabağı aynı tarlada birlikte eker. Birbirinin büyümesine yardım eden bu üç bitkiye “Üç Kız Kardeş” denir.

Bu üç bitki ilk olarak Mezoamerika’da, yani bugünkü Meksika ve Orta Amerika’da evcilleştirildi: Önce, yaklaşık 10.000 yıl önce kabak, sonraki binlerce yıl içinde de mısır ve fasulye. Üçünü birlikte ekmek zamanla Kuzey Amerika’nın büyük bölümüne yayıldı. Her bitkinin bir görevi vardır. Mısır sapı, tırmanan fasulyeye sırık olur; fasulye köklerindeki küçük yumrularda yaşayan bakteriler havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği hâle getirip toprağı zenginleştirir; kabağın geniş yaprakları da toprağı gölgeleyip nemini korur ve yabani otları bastırır. Kuzeydoğudaki Haudenosaunee (İrokua) halkının anlatılarında bu bitkiler, ancak birlikteyken gelişen üç kız kardeştir. Modern bir deney, bu geleneksel karışık ekimin, bitkilerin her birini tek başına ekmekten daha fazla besin enerjisi ve protein verdiğini gösterdi.

Smithsonian Folklife FestivalKartı aç

Sıradaki kartİri ve nişastalı meyvesiyle bilinen ekmek ağacı, binlerce yıl boyunca Pasifik denizcilerinin kanolarında adadan adaya taşındı. Birçok çeşidin çekirdeği olmadığı için ağaç canlı fidan olarak yolculuk etti; adalılar yerel adlar taşıyan yüzlerce çeşit geliştirdi.Devam et →

“Yüzen bahçeler” diye bilinen chinampalar, Meksiko’daki Xochimilco’da göl çamuru ve bitki artıklarıyla yükseltilmiş, yerinden oynamayan tarlalardır. Aralarından kanallar geçer; kenarlarına sıra sıra dikilen ahuejote söğütleri kıyıların dağılmasını önler.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Ifugao Pirinç Terasları, Filipinler’de dik dağ yamaçlarına basamak basamak açılmış, ortak su kanallarıyla sulanan pirinç tarlalarıdır.

Kuskus yapmak için nemlendirilmiş irmik elde ufacık taneler hâlinde yuvarlanır ve buharda pişirilir. Cezayir, Moritanya, Fas ve Tunus’un ortak yemeğidir; her bölgenin, hatta her ailenin kendine özgü bir yapılışı vardır.

Akçaağaç şurubunu ilk yapanlar, Kuzey Amerika’nın kuzeydoğusundaki Yerli halklardır. Her ilkbahar akçaağaçların özsuyunu toplayıp koyulaştırarak şurup ve şeker elde ederlerdi. Avrupalılar gelmeden çok önce yapılan bu işi yerleşimciler sonradan onlardan öğrendi.

Amerika’nın yerli çiftçileri mısır, fasulye ve kabağı aynı tarlada birlikte eker. Birbirinin büyümesine yardım eden bu üç bitkiye “Üç Kız Kardeş” denir.