İri ve nişastalı meyvesiyle bilinen ekmek ağacı, binlerce yıl boyunca Pasifik denizcilerinin kanolarında adadan adaya taşındı. Birçok çeşidin çekirdeği olmadığı için ağaç canlı fidan olarak yolculuk etti; adalılar yerel adlar taşıyan yüzlerce çeşit geliştirdi.

Breadfruit

Kartın devamı

Ekmek ağacı Batı Pasifik’te, büyük olasılıkla Yeni Gine çevresinde evcilleştirildi ve Polinezyalıların atalarıyla birlikte doğuya yayıldı. Çekirdeksiz çeşitler ancak kök sürgünlerinden ya da çeliklerden yetiştirilebildiği için denizciler genç fidanları deniz serpintisinden koruyarak yolculuk boyunca canlı tutmak zorundaydı. Tek bir ağaç onlarca yıl meyve verebilir; meyvesi közde ya da fırında pişirilir, mayalandırılıp saklanabilir, bu da onu temel bir besin yaptı. İngiltere 1787’de Karayipler’deki plantasyonlara fidan götürmek için HMS Bounty’yi Tahiti’ye gönderdi; yolculuk 1789’daki ünlü isyanla sona erdi. Bugün Hawaii’de 2003’te kurulan Ekmek Ağacı Enstitüsü geniş bir çeşit koleksiyonunu koruyor ve bu çeşitlerin tropik ülkelere yayılmasına yardım ediyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Breadfruit

İlgili kaynak: Ekmek ağacı

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakTicaret

Kolomb takası, Kristof Kolomb’un 1492 yolculuğundan sonra bitkilerin, hayvanların, hastalıkların ve insanların Amerika ile dünyanın geri kalanı arasında büyük çapta yer değiştirmesidir. Patates, mısır ve domates Atlantik’i doğuya geçti; atlar, buğday, çiçek hastalığı ve köleleştirilen milyonlarca Afrikalı batıya taşındı.

Sürece adını tarihçi Alfred W. Crosby, 1972’de yayımlanan The Columbian Exchange adlı kitabıyla verdi. Amerika’dan gelen ürünler Eski Dünya’nın sofrasını değiştirdi: Patates Avrupa’da nüfusun artmasına katkıda bulundu, mısır Afrika’nın büyük bölümünde temel besin oldu, acı biber Hindistan’a ve Kore’ye ulaştı. Öteki yönde atlar Kuzey Amerika ovalarındaki yaşamı baştan değiştirdi; sığır, şeker kamışı ve buğday Amerika’nın toprağını dönüştürdü. En ağır bedeli Amerika’nın yerli halkları ödedi. Daha önce hiç karşılaşmadıkları çiçek hastalığı, kızamık ve başka salgınlar birkaç on yıl içinde nüfusun büyük bölümünü öldürdü. Ardından kurulan plantasyon ekonomisi, milyonlarca Afrikalının köle olarak zorla taşınmasına yol açtı.

The Columbian ExchangeKartı aç

MerakTarih

Amerika’nın yerli çiftçileri mısır, fasulye ve kabağı aynı tarlada birlikte eker. Birbirinin büyümesine yardım eden bu üç bitkiye “Üç Kız Kardeş” denir.

Bu üç bitki ilk olarak Mezoamerika’da, yani bugünkü Meksika ve Orta Amerika’da evcilleştirildi: Önce, yaklaşık 10.000 yıl önce kabak, sonraki binlerce yıl içinde de mısır ve fasulye. Üçünü birlikte ekmek zamanla Kuzey Amerika’nın büyük bölümüne yayıldı. Her bitkinin bir görevi vardır. Mısır sapı, tırmanan fasulyeye sırık olur; fasulye köklerindeki küçük yumrularda yaşayan bakteriler havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği hâle getirip toprağı zenginleştirir; kabağın geniş yaprakları da toprağı gölgeleyip nemini korur ve yabani otları bastırır. Kuzeydoğudaki Haudenosaunee (İrokua) halkının anlatılarında bu bitkiler, ancak birlikteyken gelişen üç kız kardeştir. Modern bir deney, bu geleneksel karışık ekimin, bitkilerin her birini tek başına ekmekten daha fazla besin enerjisi ve protein verdiğini gösterdi.

Smithsonian Folklife FestivalKartı aç

MerakGöç

Polinezyalı denizciler pusula, harita ya da hiçbir alet kullanmadan Pasifik’in binlerce kilometrelik açık sularını aştı. Yönlerini doğan ve batan yıldızlardan, güneşten, okyanus dalgalarından ve deniz kuşlarından bulur, hızlarını ve rotalarını akıllarında tutarlardı.

1970’lere gelindiğinde bu eski bilgi neredeyse unutulmuştu ve bazı araştırmacılar Pasifik adalarına insanların rastgele sürüklenen kanolarla ulaştığını ileri sürüyordu. Polinezya Denizcilik Derneği bu görüşü sınamak için Mikronezya’daki küçük Satawal adasından usta denizci Mau Piailug’dan yardım istedi. Satawal’da bu geleneğin yakın bir akrabası hâlâ yaşıyordu. Piailug 1976’da çift gövdeli Hōkūleʻa kanosunu hiçbir alet kullanmadan Hawaii’den Tahiti’ye, yaklaşık 4.000 kilometre götürdü. Yolculuk, uzak adalara bilerek ve yön bularak gidilebileceğini gösterdi. Piailug daha sonra aralarında Nainoa Thompson’ın da bulunduğu Hawaiili denizcileri yetiştirdi; geleneksel yön bulma bugün Pasifik’in pek çok yerinde yeniden yaşıyor.

Polynesian wayfindingKartı aç

MerakMühendislik

Arşimet’in vidası, eğik bir borunun içinde dönen sarmal bir kanatla suyu yukarı taşır: Her dönüşte bir miktar su kanatların arasına hapsolur ve yukarı ilerler. Alet 2.200 yılı aşkın bir süre önce yazıya geçirildi ve bugün de tarla sulamada, arazi kurutmada ve atık su pompalamada kullanılıyor.

Geleneğe göre bu aleti MÖ 3. yüzyılda Siraküzalı Yunan matematikçi Arşimet icat etti, ama bu kesin değildir. Benzer vidalar Mısır’da daha önce de kullanılmış olabilir. Tarihçi Stephanie Dalley ise Asur kralı Sanherib’in MÖ 7. yüzyılda Ninova’daki bahçelerini tunç vidalarla suladığını ileri sürer. Bilinen ünlü bir erken örnek, Siraküza Kralı II. Hieron için yapılan dev gemi Syracusia’dır: Antik bir anlatıya göre geminin dibine biriken suyu tek bir adam böyle bir vidayla boşaltabiliyordu. Aynı alet bugün ters yönde de çalışıyor: Yukarıdan akan su vidayı döndürüyor ve küçük hidroelektrik santrallerinde elektrik üretiliyor.

Archimedes’ screwKartı aç

MerakGöç

Bantu dilleri konuşan çiftçi topluluklar, binlerce yıl içinde bugünkü Kamerun ile Nijerya arasındaki yaylalardan Orta, Doğu ve Güney Afrika’nın büyük bölümüne yayıldı. Bugün bu bölgelerde Svahili, Zulu, Şona ve Kikuyu gibi yüzlerce akraba Bantu dili konuşuluyor.

Tarihçiler bir zamanlar tek ve büyük bir “Bantu göçü” düşünüyordu. Bugün dilbilimsel, arkeolojik ve genetik kanıtlar, kabaca MÖ 4000 ile MS 500 arasında pek çok yoldan ilerleyen daha yavaş bir yayılmaya işaret ediyor; Bantu dilli topluluklar bugünkü Güney Afrika’ya MS 300 civarında ulaşmıştı. “Bantu” adını 1862’de Alman dilbilimci Wilhelm Bleek, bu dillerin çoğunda “insanlar” anlamına gelen sözcükten türetti. Tarım, hayvancılık ve demircilik bölgeden bölgeye farklı bileşimlerle yayıldı; yeni gelenler her yerde orada yaşayan halklarla karıştı. Örneğin Zulu ve Xhosa dillerindeki “tık” sesleri, güney Afrika’da daha önce konuşulan Khoisan dillerinden alınmıştır.

Bantu migrationsKartı aç

Sıradaki kartKuskus yapmak için nemlendirilmiş irmik elde ufacık taneler hâlinde yuvarlanır ve buharda pişirilir. Cezayir, Moritanya, Fas ve Tunus’un ortak yemeğidir; her bölgenin, hatta her ailenin kendine özgü bir yapılışı vardır.Devam et →