Amerikalı matematikçi Karen Uhlenbeck, 2019’da matematiğin en büyük ödüllerinden Abel Ödülü’nü kazanan ilk kadın oldu. Ödülü, geometriyi fizik denklemleriyle buluşturan yöntemleri, özellikle de bu denklemlerin çöktüğü noktaların nasıl ele alınacağını göstermesi sayesinde aldı.

Karen Uhlenbeck

Kartın devamı

Geometride ve fizikte pek çok problem, tel bir çerçeveye gerilmiş sabun zarı gibi en düzgün ya da en düşük enerjili biçimi arar. Bazen enerji tek bir noktada toplanır ve düzgün biçim o noktada büzülüp kopar; matematikçiler buna kabarcık oluşumu der. Uhlenbeck 1980’lerin başında, kısmen Jonathan Sacks’le birlikte, bu çöküşün denetlenebileceğini gösterdi: Birkaç nokta dışında biçim düzgün kalır, o noktalarda kaybolan enerji de ayrıca incelenebilen küçük, küre benzeri parçalarda toplanır. Bu sonuçlar, parçacık fiziğindeki kuvvetlerin matematiği olan ayar kuramının temel araçlarından oldu. 1942’de Cleveland’da doğan Uhlenbeck, 1983’te MacArthur Bursu’nu, 2000’de ABD Ulusal Bilim Madalyası’nı aldı. Princeton’daki İleri Araştırmalar Enstitüsü’nde matematiğe daha çok kadın kazandırmayı amaçlayan bir programın kurucuları arasında yer aldı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Karen Uhlenbeck

İlgili kaynak: Karen Uhlenbeck

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBiyografi

İranlı matematikçi Meryem Mirzahani, 2014’te matematiğin en saygın ödüllerinden Fields Madalyası’nı kazanan ilk kadın oldu. Stanford Üniversitesi’nde çalışan Mirzahani ödülü, eğri yüzeylerin geometrisi ve bu yüzeylerin alabileceği bütün biçimler üzerine yaptığı çalışmalarla aldı.

Bu alanda bir Riemann yüzeyi, bir ya da birkaç deliği olan simit benzeri bir yüzey olarak düşünülebilir. Modül uzayı ise her noktası bu yüzeyin alabileceği biçimlerden birine karşılık gelen bir tür haritadır. 1977’de Tahran’da doğan Mirzahani, 2004’te Harvard’da tamamladığı doktora teziyle adını duyurdu. Bu tür yüzeylerde kendini hiç kesmeyen en kısa kapalı yolların, yani basit kapalı jeodeziklerin, uzunluk arttıkça nasıl çoğaldığını hesapladı ve bu sonuçla modül uzaylarının büyüklüğünü ölçtü. 2009’da Stanford’a geçti. Büyük kâğıtlara çizerek çalışırdı; küçük kızı buna “resim yapmak” derdi. Fields Madalyası’nı alan ilk İranlı da odur. 2017’de, 40 yaşında meme kanserinden öldü. Doğum günü olan 12 Mayıs bugün Uluslararası Matematikte Kadınlar Günü olarak kutlanıyor.

Maryam MirzakhaniKartı aç

MerakBilim

Fizikçi Chien-Shiung Wu, 1956’da bazı atom çekirdeği süreçlerinin ayna görüntüleriyle aynı biçimde gerçekleşmediğini gösterdi. Radyoaktif kobalt-60 ile yaptığı deney, fizikçilerin uzun zamandır sorgulamadan kabul ettiği “parite korunumu” ilkesini yıktı.

Fizikçiler uzun süre doğa yasalarının ayna görüntüsünde de aynı işlediğini varsaymıştı; bu ilkeye parite korunumu denir. 1956’da kuramcı fizikçiler Tsung-Dao Lee ile Chen-Ning Yang, bunun zayıf nükleer kuvvet için hiç sınanmadığına dikkat çekti. Zayıf kuvvet, bir atom çekirdeğinin elektron saldığı bir radyoaktiflik türü olan beta bozunmasına yol açar. Columbia Üniversitesi’nde beta bozunmasının önde gelen uzmanı olan Wu, ABD Ulusal Standartlar Bürosu’nda kobalt-60’ı mutlak sıfıra çok yakın bir sıcaklığa kadar soğuttu ve çekirdekleri bir manyetik alanla aynı yöne çevirdi. Elektronlar çoğunlukla tek bir yöne fırladı; yani deneyin aynadaki karşılığı farklı bir sonuç verecekti. 1957 Nobel Fizik Ödülü Lee ile Yang’a verildi; Wu ödülün dışında kaldı, ama 1978’de ilk Wolf Fizik Ödülü’nü aldı.

Chien-Shiung WuKartı aç

AzimBilim

Sophie Germain kadın olduğu için Fransa’nın École Polytechnique okulunda okuyamadı; bu yüzden matematik çalışmalarını dönemin önde gelen bilginlerine Mösyö LeBlanc adıyla gönderdi. 1816’da Paris Bilimler Akademisi’nden ödül alan ilk kadın oldu.

Germain, Fransız Devrimi yıllarında babasının kütüphanesindeki kitaplardan matematiği kendi kendine öğrendi. 1794’te yeni kurulan École Polytechnique’in ders notlarını edindi ve çalışmalarını okulun eski bir öğrencisinin adıyla Joseph-Louis Lagrange’a gönderdi. Lagrange çalışmalardan çok etkilendi, gerçek yazarı bulup ona hocalık etti. Germain, Carl Friedrich Gauss’la da LeBlanc adıyla yazıştı ve Fermat’nın Son Teoremi üzerinde ilerleme kaydetti. Bu teoreme göre n, 2’den büyük olduğunda aⁿ + bⁿ = cⁿ eşitliğini sağlayan pozitif a, b, c tam sayıları yoktur. 2p + 1’in de asal olduğu p asal sayılarına bugün hâlâ Sophie Germain asalları denir. Ödül kazanan çalışması esnek levhaların nasıl titreştiğini açıklıyordu; 1811 ve 1813’teki başvuruları ödül almamıştı. 1831’de meme kanserinden öldü. Gauss onun için Göttingen Üniversitesi’nden onursal doktora önermişti, ama bu unvan hiç verilmedi.

Sophie GermainKartı aç

AzimBiyografi

Amerikalı kanser hekimi Jane C. Wright, kemoterapi ilaçlarını laboratuvarda üretilen tümör dokusu üzerinde denedi ve sonuçları hastaların tedaviye verdiği yanıtla karşılaştırdı. Bu çalışmalar kemoterapinin deneme yanılmadan kurtulup daha sistemli bir bilime dönüşmesine yardım etti.

1919’da New York’ta doğan Wright, 1949’da cerrah babası Louis T. Wright’ın yanında, Harlem Hastanesi Kanser Araştırma Vakfı’nda çalışmaya başladı. Baba kız, laboratuvar farelerine güvenmek yerine hastaların tümörlerinden alınan örnekleri laboratuvarda üretip aday ilaçlarla denediler, sonra laboratuvar sonuçlarının klinikte olanlarla örtüşüp örtüşmediğine baktılar. Wright 1951’de metotreksat adlı ilacın bazı meme ve deri kanserlerini küçültebildiğini bildirdi; ilaç bugün de yaygın olarak kullanılıyor. Güçlü ilaçları ameliyatsız, kateter denen ince bir tüple karaciğer ve dalak gibi organların derinindeki tümörlere ulaştırmanın yolunu da buldu. 1964’te Amerikan Klinik Onkoloji Derneği’ni (ASCO) kuran yedi hekimin tek kadını oydu; 1967’de New York Medical College’da dekan yardımcısı oldu. 2013’te öldü.

Jane C. WrightKartı aç

MerakBiyografi

Amerikalı gökbilimci Annie Jump Cannon, Harvard’da yaklaşık 350.000 yıldızı ışıklarındaki karanlık çizgilerin düzenine göre sınıflandırdı. En sıcaktan en soğuğa uzanan O, B, A, F, G, K, M sınıfları bugün de yıldızları gruplamanın standart yoludur.

Cannon, “Harvard hesapçıları” diye anılan kadın ekibindendi. Bu kadınlar gökyüzünün cam plakalara çekilmiş fotoğraflarını inceliyor, çoğu zaman saatte yaklaşık 25 sent kazanıyordu. Yıldız ışığı bir renk şeridine, yani tayfa açıldığında, yıldızdaki elementlerin bıraktığı karanlık çizgiler görünür. Daha önceki sistemlerde çok sayıda harf kullanılıyordu; Cannon bunları yeniden sıralayıp sadeleştirerek tek ve açık bir diziye dönüştürdü. 1925’te Cecilia Payne onun verilerinden yararlanarak bu dizinin sıcaklığa göre ilerlediğini gösterdi. Geçirdiği bir hastalıktan sonra neredeyse hiç duyamayan Cannon efsanevi bir hızla çalışır, dakikada üç yıldıza kadar sınıflandırırdı. Sonuçları 1918–1924 arasında yayımlanan Henry Draper Kataloğu’nu doldurdu. 1925’te Oxford Üniversitesi’nden fahri bilim doktorası alan ilk kadın oldu.

Annie Jump CannonKartı aç

Sıradaki kartFilipinli çocuk doktoru Fe del Mundo, 1957’de Quezon City’de ülkenin ilk çocuk hastanesini açtı; parasını evini satarak ve büyük bir kredi çekerek buldu. Çocuk sağlığı hizmetini köylere de taşıdı, elektriği olmayan yerler için bambudan bir kuvöz tasarladı.Devam et →