Kütle spektrometrisi, bir örneğin nelerden oluştuğunu moleküllerini tartarak ortaya çıkarır. Molekülleri elektrikle yükler, kütlelerine göre ayırır ve sayar; ortaya çıkan desenden ilaçlar, kirleticiler, izotoplar ve proteinler tanınabilir.

Mass spectrometry

Kartın devamı

İyon kaynağı atom ya da moleküllere elektrik yükü vererek onları iyona dönüştürür. Analizör bu iyonları kütle/yük oranlarına göre ayırır; örneğin bir mıknatısın onları ne kadar saptırdığına ya da bir tüpte ne kadar sürede yol aldıklarına bakar. Dedektör de ulaşanları sayar. J. J. Thomson 1912–1913’te ilk örneklerden birini kurdu ve neon atomlarının iki farklı kütlede bulunduğunu gördü: Kararlı bir elementte izotopların varlığına dair ilk işaret buydu. Francis Aston aygıtı 1919’da kütle spektrografına dönüştürdü ve 1922 Nobel Kimya Ödülü’nü aldı. 1980’lerde geliştirilen, molekülleri parçalamadan yükleyen yumuşak yöntemler bütün proteinlerin tartılmasını mümkün kıldı; John Fenn ile Koichi Tanaka bu sayede 2002 Nobel Kimya Ödülü’nü paylaştı. Bugün doping testlerinde ve yenidoğan taramalarında kullanılır.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Mass spectrometry

İlgili kaynak: Kütle spektrometrisi

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

AzimBiyografi

Amerikalı kimyager Gertrude Elion, 1988 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü George Hitchings ve James Black ile paylaştı. Elion ile Hitchings ilaçları deneme yanılmayla aramak yerine, hastalıklı hücrelerin ve mikropların sağlıklı hücrelerden nasıl ayrıldığını inceleyerek tasarladı.

Elion 1944’te, New York eyaletindeki Burroughs Wellcome ilaç şirketinde Hitchings’in asistanı olarak çalışmaya başladı. Ekipleri, DNA’nın doğal yapı taşlarına çok benzeyen moleküller üretti; bu moleküller kanser hücrelerinin, mikropların ya da bağışıklık hücrelerinin işleyişini aksatıyordu. Bu çalışmalardan çocukluk çağı lösemisinde kullanılan 6-merkaptopürin, vücudun nakledilen organı reddetmesini önleyen azatioprin, gut tedavisinde kullanılan allopurinol ve uçuk gibi herpes enfeksiyonlarına karşı asiklovir çıktı. Onun yöntemleriyle yetişen araştırmacılar daha sonra AIDS’e karşı yaygın olarak kullanılan ilk ilaç olan AZT’yi geliştirdi. Elion doktorasını hiç tamamlamadı: Yıllarca akşamları okuduktan sonra, devam etmek için işini bırakıp tam zamanlı öğrenci olması gerektiği söylenince çalışmayı seçti. Harvard başta olmak üzere pek çok üniversite ona sonradan fahri doktora verdi.

Gertrude B. ElionKartı aç

MerakTeknoloji

CRISPR, bakterilerin virüslere karşı savunma sistemi olarak doğdu: Bakteri, virüs DNA’sından parçalar saklar ve bunlara uyan virüsü tanıyıp keser. 2012’de Jennifer Doudna ile Emmanuelle Charpentier, sistemin DNA’yı hemen her noktadan kesecek şekilde programlanabileceğini gösterdi; böylece gen düzenlemek çok kolaylaştı.

CRISPR, İngilizcede “kümelenmiş, düzenli aralıklı, kısa palindromik tekrarlar” anlamına gelen adın kısaltmasıdır. Ad, bakteri DNA’sında belli aralıklarla yinelenen kısa dizileri anlatır; virüs parçaları bu tekrarların arasında saklanır. Düzeni ilk kez 1987’de Japon araştırmacılar fark etti, İspanyol mikrobiyolog Francisco Mojica da sonradan bunun bir tür bağışıklık belleği olduğunu ortaya koydu. Düzenleme aracında Cas9 adlı kesici bir protein, DNA’nın kimyasal akrabası RNA’dan yapılmış kısa bir kılavuzla çalışır; kılavuz onu DNA’nın eşleşen bölümüne götürür. Hücre kesiği onarırken gen devre dışı kalabilir ya da bilim insanları yerine düzeltilmiş bir kopya yerleştirebilir. Doudna ile Charpentier 2020 Nobel Kimya Ödülü’nü aldı. Kasım 2023’te Birleşik Krallık bir CRISPR tedavisini onaylayan ilk ülke oldu: Casgevy adlı tedavi iki kalıtsal kan hastalığında, orak hücre hastalığında ve Akdeniz anemisi olarak da bilinen beta talasemide kullanılıyor. Yöntem etik soruları da beraberinde getirdi: Çinli bilim insanı He Jiankui 2018’de insan embriyolarının genlerini değiştirdi ve sonradan hapis cezası aldı.

Nobel Prize / CRISPR researchKartı aç

AzimBilim

Albert Einstein, fiziği değiştiren dört makalesini 1905’te, Bern’deki İsviçre Patent Ofisi’nde teknik uzman olarak çalışırken yayımladı. Makaleler fotoelektrik olay, Brown hareketi, özel görelilik ve kütle ile enerjinin eşdeğerliği, yani E = mc² üzerineydi. Fizikçiler, 26 yaşındaki Einstein’ın bu yılına “mucize yılı” der.

Einstein mezun olduktan sonra üniversitede iş bulamamıştı. 1902’de, arkadaşı Marcel Grossmann’ın babasının yardımıyla Bern’deki patent ofisine girdi. Görevi, çoğu elektrikli ve mekanik aygıtlarla ilgili patent başvurularını değerlendirmekti. Boş zamanlarında arkadaşlarıyla, şaka yollu “Olympia Akademisi” adını verdikleri küçük bir okuma grubunda fizik ve felsefe tartışıyordu. Fikirlerini en çok iş arkadaşı Michele Besso ile konuşurdu; görelilik makalesinde teşekkür ettiği tek kişi de Besso’dur. Dört makalenin yanı sıra moleküllerin büyüklüğünü ölçmek üzerine doktora tezini de tamamladı. Brown hareketi, sıvı içinde asılı duran küçük parçacıkların gelişigüzel kıpırdanmasıdır; Einstein’ın bu konudaki makalesi, atomların gerçekten var olduğuna dair güçlü bir kanıt sundu. Einstein, 1909’da Zürih Üniversitesi’nde doçent olana kadar patent ofisinde çalıştı.

Nobel PrizeKartı aç

AzimSağlık

1990’da piyasaya çıkan OXO Good Grips mutfak gereçleri, eli ağrıyan ya da güçlükle kavrayan insanlar için kalın, yumuşak saplarla tasarlandı ve herkes için daha kullanışlı çıktı.

Mutfak eşyası sektöründen emekli olmuş girişimci Sam Farber, eşi Betsey’nin elindeki artrit yüzünden sıradan metal bir soyacağı tutmakta zorlandığını fark etti. New York’taki Smart Design stüdyosuyla birlikte çalıştı ve aralarında döner bıçaklı bir soyacağın da bulunduğu ilk 15 OXO Good Grips ürünü, 1990’da San Francisco’daki Gourmet Products Show fuarında tanıtıldı. Saplar yumuşak, kaymayan sentetik kauçuktandı; ıslak ya da güçsüz bir elde dönmesin diye geniş ve oval yapılmıştı. Ürünler artriti olmayanlar arasında da çok sevildi ve “evrensel tasarım”ın en bilinen örneklerinden biri oldu. Evrensel tasarım, gündelik eşyaları özel bir uyarlamaya gerek kalmadan olabildiğince çok insanın kullanabileceği biçimde yapmak demektir.

Cooper Hewitt, Smithsonian Design MuseumKartı aç

AzimSağlık

Hindistan’da 1968’den beri kauçuk ve ahşaptan yapılan ucuz bir protez olan Jaipur Foot, bacağını kaybetmiş insanların yalınayak yürümesini, çömelmesini ve bağdaş kurmasını sağlar.

Jaipur Foot’u 1968’de Hindistan’ın Jaipur kentinde iki kişi tasarladı: Sawai Man Singh Tıp Fakültesi’nde ortopedi bölümünün başındaki P. K. Sethi ve yerel bir usta olan Ram Chandra Sharma. İthal protez ayaklar pahalıydı ve ayakkabı giyip sandalyede oturan insanlara göre yapılmıştı. Yalınayak yürümeye, çömelmeye, bağdaş kurmaya ya da çamurlu tarlada çalışmaya izin vermiyorlardı; oysa bunlar Hindistan’daki yoksul insanların çoğu için gündelik hayatın parçasıydı. Jaipur Foot’un ahşap bir bileği, kauçuk bir çekirdeği ve bunları saran, gerçek ayağa benzeyen vulkanize kauçuk bir kaplaması vardır. Üretimi yaklaşık 45 dolara mal olur ve iki ile beş yıl dayanır. Bhagwan Mahaveer Viklang Sahayata Samiti (BMVSS) adlı hayır kurumu, Hindistan hükümetinin mali desteğiyle bu protezi ücretsiz takıyor.

Science Museum / SmithsonianKartı aç

Sıradaki kart1800’lerin sonunda fotoğrafçılar hareketi art arda çekilen durağan karelere bölmeyi öğrendi. Kronofotografi denen bu teknik sayesinde bilim insanları insanların ve hayvanların nasıl yürüdüğünü, koştuğunu ve uçtuğunu ölçebildi. Tekniğin öncüleri Eadweard Muybridge ile Étienne-Jules Marey’dir.Devam et →