Ikigai Daily
Menü
MerakÖykü

Ömer Hayyam, Nizamülmülk ve Hasan Sabbah’ın okul arkadaşı olduğunu anlatan ünlü İran hikâyesi gerçek olamaz: Nizamülmülk öbür ikisinden otuz yaş kadar büyüktü. Hikâyeye göre üç çocuk, içlerinden ilk yükselenin öbürlerine yardım edeceğine yemin eder.

Three Schoolfellows

TarihEdebiyat

Kartın devamı

Ömer Hayyam (1048–1131) matematikçi, gökbilimci ve şairdi; Nizamülmülk (1018–1092) Selçuklu Devleti’nin çok güçlü veziriydi; Hasan Sabbah (yaklaşık 1050–1124) ise Alamut merkezli Nizari İsmaili devletini kurdu. Hikâye ilk kez 14. yüzyılda Reşidüddin’in tarih kitabında karşımıza çıkar; sonraki İranlı yazarlar da onu yeniden anlattı. Edward FitzGerald 1859’da yayımladığı İngilizce Rubaiyat çevirisinin girişine bu hikâyeyi koyunca anlatı Batı’da da ünlendi. Bugünkü tarihçiler hikâyeyi halk anlatısı sayar: Yaş farkının yanı sıra üçü farklı yerlerde büyüdü; Hasan, Nişabur’da değil, Kum’da ve Rey’de yetişti.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Three Schoolfellows

İlgili kaynak: Ömer Hayyam
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakTarih

Antik Yunan felsefesinin ve biliminin büyük bölümü bize Bizanslı yazıcılar sayesinde ulaştı. Bu yazıcılar eski metinleri bin yılı aşkın bir süre Konstantinopolis’te, yani bugünkü İstanbul’da, elle kopyaladı. Yunan bilginler bu el yazmalarının birçoğunu, şehir 1453’te Osmanlıların eline geçmeden önce ve sonra İtalya’ya götürdü.

Parşömen ve papirüs zamanla çürür; bu yüzden eski bir metin ancak tekrar tekrar kopyalandıkça günümüze ulaşabildi. 9. ve 10. yüzyıllarda Bizanslı yazıcılar “minüskül” denen daha küçük, bitişik bir el yazısına geçti ve klasik eserleri bu yazıyla yeniden kopyaladı. Eski yazmaların pek azı saklandığı için birçok antik yazarın bugün elimizdeki en eski nüshası bu döneme aittir. Konstantinopolis Patriği Fotios, okuduğu 279 kitabın özetini çıkarmıştı. Bu kitapların neredeyse yarısı bugün kayıp; birçoğunu ancak onun notlarından tanıyoruz. Öğrencisi Aretas sonradan Kayseri başpiskoposu oldu. Onun yaptırdığı kopyalar arasında Platon’un ve Marcus Aurelius’un eserlerini içeren yazmalar vardır; Aretas’ın Platon yazması bugün Oxford’daki Bodleian Kütüphanesi’nde korunuyor. 10. yüzyılda derlenen, 30.000 kadar maddelik Bizans ansiklopedisi Suda da kaybolmuş birçok kaynaktan alıntı yapar. Bu bilgi canlanmasına, dönemin hükümdar hanedanından ötürü “Makedon Rönesansı” denir.

Ikigai DailyKartı aç
MerakTarih

Rosetta Taşı’nda aynı kararname üç kez yazılıdır: hiyerogliflerle, gündelik Mısır yazısı Demotikle ve Eski Yunanca. Yunancayı okuyabilen bilginler, bu metni Mısırca yazılarla satır satır karşılaştırabildi. Fransız bilgin Jean-François Champollion da 1822’de bu taştan yola çıkarak hiyeroglifleri çözdü.

Hiyeroglifler 1.400 yılı aşkın bir süre okunamamıştı: Bilinen son hiyeroglif yazıt MS 394’te kazındı ve sonraki bilginler her işaretin bir fikri simgelediğini sanarak yanlış yola saptı. Çözüm, adlar sayesinde geldi. Kral adları, kartuş denen oval çerçevelerin içine yazılır. İngiliz bilim insanı Thomas Young 1814’ten itibaren taştaki kartuşu Yunanca metindeki Ptolemaios adıyla eşleştirdi ve bazı işaretlerin seslerini buldu. Champollion ise Mısır dilinin son evresi olan ve Kıpti Kilisesi’nde hâlâ kullanılan Kıpticeyi biliyordu. Eylül 1822’de Fransız Yazıtlar Akademisi’nin sekreterine yazdığı mektupta, hiyerogliflerin birçoğunun ses gösterdiğini duyurdu. 1824’e gelindiğinde de bu yazının sesleri gösteren işaretlerle anlamları gösteren işaretleri bir arada kullandığını ortaya koymuştu. Sonraki on yıllarda Mısır tarihinin 3.000 yılı aşkın dönemine ait metinler yeniden okunabilir hâle geldi.

British MuseumKartı aç
MerakEdebiyat

Pek çok İngilizce sözcük ve deyim, yazılı olarak ilk kez Shakespeare’in oyunlarında görülür: Talihsiz âşıklar için kullanılan “star-crossed” ya da kıskançlığı anlatan “green-eyed monster” gibi. Ama ilk kez onda görülmek, Shakespeare’in uydurduğu anlamına gelmez; böyle sözcüklerin birçoğunu başkaları daha önce kullanmıştı.

Shakespeare’in 1.700 kadar sözcük icat ettiği yolundaki yaygın rakam, büyük ölçüde Oxford İngilizce Sözlüğü’ne dayanır: Sözlüğün ilk baskısı, birçok sözcüğün ilk kullanıcısı olarak onu gösteriyordu. Shakespeare araştırmacısı Jonathan Hope bunun nedenine dikkat çeker: Sözlük için alıntı toplayan Viktorya dönemi okurları Shakespeare’i başka hiçbir yazarı okumadıkları kadar dikkatle taramıştı. Bu yüzden başka yazarlarda da bulunan sözcükler sık sık ona yazıldı. Sonraki araştırmalar, dijital ortamda taranabilen eski basılı kitap arşivlerinin de yardımıyla, bu sözcüklerin birçoğu için daha eski örnekler buldu. Geriye kalan yine de dikkat çekicidir. Shakespeare isimleri fiil olarak kullandı, sözcüklere serbestçe ön ek ve son ek getirdi, sözcükleri yeni biçimlerde birleştirdi. “Salad days” (toy gençlik yılları) ve “sea change” (köklü değişim) gibi onlarca deyimi, dört yüz yılı aşkın süre sonra bile İngilizcede her gün kullanılıyor.

Edebiyat tarihiKartı aç
MerakEdebiyat

Genji’nin Hikâyesi çoğu zaman dünyanın ilk romanı sayılır. Eseri 1000’li yılların başında, Japon imparatorluk sarayında nedime olan Murasaki Shikibu yazdı. 54 bölümlük eser, bir imparatorun oğlu olan Genji’nin hayatını ve aşklarını, ardından da ondan sonraki kuşağı anlatır.

Murasaki Shikibu yazarın gerçek adı değildir; gerçek adı bilinmiyor. Bugünkü Kyoto olan Heian-kyō’da İmparatoriçe Shōshi’nin hizmetindeydi. Eseri yaklaşık 1000 ile 1012 arasında, büyük olasılıkla saraydaki kadınlar arasında elden ele dolaşan bölümler hâlinde yazdı. Metni çoğunlukla Japon hece alfabesi hiragana ile yazdı; çünkü devletin ve saygın edebiyatın dili olan Çince o dönemde erkeklere ait bir uğraş sayılıyordu. Yazarın kendi el yazması günümüze ulaşmadı; eser, birbirinden farklı 300 kadar sonraki kopya sayesinde bilinir. En eski resimli tomarlar ise 12. yüzyıldan kalmadır. “İlk roman” olup olmadığı, romanın nasıl tanımlandığına bağlıdır; Yunan ve Roma dönemine ait düzyazı öyküler daha eskidir. Yine de kalabalık kişi kadrosu, karakterlerin iç dünyası ve yıllar içinde yaşlanan kahramanları, eseri bugün romandan beklediklerimize çok yaklaştırır. Arthur Waley’nin 1925-1933 arasında yaptığı İngilizce çeviri eseri Batı’da ünlü yaptı.

Edebiyat tarihiKartı aç
MerakEdebiyat

Mary Shelley, Frankenstein’ı 1816 yazında, 18 yaşındayken yazmaya başladı. Fikir, Cenevre Gölü kıyısında Lord Byron ve Percy Shelley ile aralarında yaptıkları bir hayalet hikâyesi yarışmasından doğdu. Roman 1 Ocak 1818’de Londra’da yazar adı olmadan yayımlandığında Mary 20 yaşındaydı.

O yaz tarihe “Yazsız Yıl” olarak geçti: Bir yıl önce Endonezya’daki Tambora Dağı’nın büyük patlaması dünyayı soğutmuştu ve soğuk yağmurlar arkadaşları Byron’ın kiraladığı Villa Diodati’de eve kapattı. Alman hayalet hikâyeleri okudukları bir akşamın ardından Byron, her birinin bir hikâye yazmasını önerdi. Mary günlerce bir fikir aradı; sonunda, hayat verdiği yaratıktan dehşete düşen bir bilim insanının görüntüsü aklına geldi. Byron’ın doktoru John Polidori de aynı yarışmada Vampir adlı öyküsünü yazdı. Frankenstein ya da Modern Prometheus önce üç cilt hâlinde ve yalnızca 500 adet basıldı; önsözünü Percy yazmıştı. Mary’nin adı kitapta ilk kez 1821’deki Fransızca çeviride, İngiltere’de ise 1823’teki ikinci baskıda yer aldı. Roman çoğu zaman ilk bilim kurgu romanlarından biri olarak anılır.

Edebiyat tarihiKartı aç
Sıradaki kartİranlı gökbilimci Nasîrüddin Tûsî, aralarında Alamut’un da bulunduğu Nizari İsmaili kalelerinde yirmi yılı aşkın süre yaşadı; 1256’da Moğol fatihi Hülagü’nün hizmetine girdi. Moğolların desteğiyle 1259’da kuzeybatı İran’daki Meraga’da büyük bir rasathane kurdu.Devam et →