Ego tükenmesi, yani öz denetimin kullandıkça azalan sınırlı bir zihinsel kaynağa dayandığı fikri, neredeyse yirmi yıl boyunca sosyal psikolojinin en çok atıf alan bulgularından biriydi. 2016’da 23 laboratuvarda 2.000’i aşkın katılımcıyla yürütülen ortak bir tekrar çalışması ise etkinin sıfıra çok yakın olduğunu gösterdi.

Kartın devamı

Fikir, psikolog Roy Baumeister’ın 1998’de yürüttüğü bir deneye dayanır. Bir öğün atlamış gönüllülerin önüne taze pişmiş çikolatalı kurabiyeler kondu; bir kısmı kurabiyeleri yiyebildi, ötekiler ise onların yerine turp yemek zorunda kaldı. Kurabiyeye direnenler, ardından verilen çözümsüz bir bulmacadan daha çabuk vazgeçti; sanki iradelerini harcamışlardı. Sonraki yıllarda onlarca çalışma benzer sonuçlar bildirdi ve iradenin bir kas gibi çalıştığı fikri ders kitaplarına, kişisel gelişim kitaplarına kadar girdi. 2016’daki proje önceden kayıtlı bir tekrar çalışmasıydı: laboratuvarlar yöntemi baştan kararlaştırdı ve sonuç ne çıkarsa yayımladı. Çalışma, psikolojideki tekrarlanabilirlik krizinin, yani ünlü pek çok bulgunun başka laboratuvarlarda tekrarlandığında doğrulanamadığının anlaşılmasının simgelerinden biri oldu. Bazı araştırmacılar kuramın daha dar biçimlerini hâlâ savunuyor.