Cebir sözcüğü, Harezmli matematikçi Muhammed bin Musa el-Hârizmî’nin 820 dolaylarında Bağdat’ta yazdığı ders kitabının adındaki el-cebr kelimesinden gelir. Hârizmî’nin Latinceye Algoritmi diye geçen adı da algoritma sözcüğünü doğurdu.

Etimoloji

Kartın devamı

Hârizmî, Halife Me’mûn döneminde Bağdat’ta, Beytülhikme (Bilgelik Evi) adıyla bilinen bilim merkezinde çalıştı. Kitabı “Tamamlama ve Denkleştirme Yoluyla Hesap Üzerine Özet Kitap” adını taşıyordu ve denklemlerin adım adım nasıl çözüleceğini gösteriyordu. Adındaki el-cebr, yani “tamamlama”, denklemin bir yanında çıkarılan terimi öbür yana geçirmek; el-mukabele, yani “denkleştirme”, iki yandaki eşit terimleri sadeleştirmek demekti. Kitabı 1145’te Robert of Chester Latinceye çevirdi ve eser 16. yüzyıla kadar Avrupa üniversitelerinde başlıca matematik ders kitaplarından biri olarak okundu. Bugün kullandığımız Hint-Arap rakamlarını anlatan bir başka eserinin 12. yüzyıldaki Latince çevirisi “Dixit Algorizmi”, yani “Hârizmî dedi ki” sözleriyle başlıyordu. Adının bu Latince biçiminden önce algorism, sonra algoritma sözcüğü türedi ve adım adım işleyen hesap yöntemi anlamını kazandı. Türkçede cebir sözcüğünün bir de “zorlama” anlamı vardır; ikisi de Arapçadaki aynı cebr sözcüğünden gelir. Hârizmî adı “Harezmli” demektir; Harezm, bugünkü Özbekistan ve Türkmenistan topraklarında kalan bir bölgedir.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Etimoloji

İlgili kaynak: Cebir

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakDil

Latince scire “bilmek” demektir. İngilizcedeki science (bilim), conscience (vicdan), omniscient (her şeyi bilen) ve prescient (önceden sezen) bu fiilden gelir. En beklenmedik akraba ise “nice”: “Bilmeyen” anlamındaki nescius’tan türemiştir ve 13. yüzyılın sonunda İngilizceye girdiğinde “aptal, cahil” demekti.

Science, Latincede “bilgi” demek olan scientia’dan gelir ve önceleri her türlü bilgiyi anlatıyordu. Doğayı gözlem ve deneyle incelemek anlamı sonradan gelişti; “scientist” (bilim insanı) sözcüğünü İngiliz bilgin William Whewell ancak 1833’te türetti. Conscience (vicdan), “birlikte bilme” anlamındaki conscientia’dan gelir; bu sözcük hem başkalarıyla paylaşılan bilgiyi hem de insanın kendi içinde taşıdığı bilgiyi anlatabiliyordu. Omniscient’ta omnis (“her şey”), prescient’ta prae (“önce”) vardır. Nescius da aynı fiilin başına olumsuzluk bildiren ne- önekinin gelmesiyle oluşur; yani nice, doğuşunda science’ın tam karşıtıydı. Türkçede de benzer bir aile bil- fiilinden türer: Bilgi ve bilge eski sözcüklerdir; bilim ve bilinç ise 1930’lardaki Dil Devrimi sırasında türetildi.

EtimolojiKartı aç

MerakBilim

İngilizcede “felaket” anlamına gelen disaster sözcüğü, “kötü yıldızlı” anlamındaki İtalyanca disastro’dan gelir; talihsizliğin yıldızlara yorulduğu çağlardan kalmıştır. Bizim de kullandığımız iki sözcük eski tarih taşır: Karantina İtalyancada “kırk gün”den, robot ise Çekçede angarya anlamına gelen robota’dan türedi.

Disaster, 1590’larda Fransızca désastre yoluyla İtalyanca disastro’dan İngilizceye geçti: dis- “kötü”, astro ise “yıldız” demektir. Astrolojiye göre yanlış konumdaki bir gezegen felaket getirirdi. Karantina, veba yıllarının liman kentlerinden kalmadır. 1377’de, bugün Hırvatistan’daki Dubrovnik olan Ragusa kenti, dışarıdan gelenleri 30 gün yalıtımda bekletmeye başladı; 1448’de Venedik bu süreyi 40 güne, İtalyancasıyla quaranta giorni’ye çıkardı. Robot sözcüğü ilk kez Karel Čapek’in yapay işçileri anlatan 1920 tarihli oyunu R.U.R.’da geçti. Čapek’e göre sözcüğü kardeşi Josef önermişti; kaynağı, serflerin efendilerinin topraklarında karşılıksız yapmak zorunda olduğu işi, yani angaryayı anlatan Çekçe robota’dır. Amerikalı yazar Ralph Waldo Emerson bu fikri 1844’te kısaca şöyle dile getirmişti: “Dil, fosilleşmiş şiirdir.”

Merriam-Webster synthesisKartı aç

MerakTarih

1229’da tamamlanan bir Hristiyan dua kitabı, Arşimet’in kayıp yapıtlarını saklıyor. Kitabı hazırlayan kişi, Arşimet’in yazılarının 10. yüzyıldan kalma bir kopyasını kazıyıp duaları onun üstüne yazmıştı.

Yazısı kazınıp üzerine yeniden yazılmış el yazmalarına palimpsest denir. Bu palimpsest, Arşimet’in “Mekanik Teoremler Üzerine Yöntem” adlı yapıtının bilinen tek kopyasını içerir. Arşimet bu eserde alan ve hacimleri, şekilleri sayısız ince dilime bölünmüş gibi düşünerek bulur; bu yaklaşım, çok sonra ortaya çıkacak integral hesabına yakındır. Kitapta ayrıca Stomachion bulmacası ve “Yüzen Cisimler Üzerine”nin günümüze kalan tek Yunanca metni vardır. Parşömen 1229’da, büyük olasılıkla Kudüs’te yeniden kullanıldı. Danimarkalı bilgin Johan Ludvig Heiberg, duaların altındaki matematiği 1906’da İstanbul’da fark etti. Kitap sonra onlarca yıl ortadan kayboldu, küften zarar gördü, bazı sayfalarına da sahte resimler yapıldı. 1998’de açık artırmada 2 milyon dolara satıldı ve 1999–2008 arasında Baltimore’daki Walters Sanat Müzesi’nde incelendi. Mor ötesi, kızıl ötesi ve X ışınlarıyla yapılan görüntüleme, gizli metnin büyük bölümünü yeniden okunur hâle getirdi.

Ikigai DailyKartı aç

MerakDil

Uluslararası Fonetik Alfabe (IPA), her konuşma sesine ayrı bir simge verir. 1888’den beri dilbilimciler, hangi dilde olursa olsun bir sözcüğün nasıl söylendiğini, yazılışından bağımsız olarak bu alfabeyle gösterir.

Alfabeyi, 1886’da Paris’te Paul Passy’nin önderliğinde Fransız ve İngiliz dil öğretmenlerinin kurduğu Uluslararası Fonetik Derneği hazırladı; amaç, her dilde işe yarayacak tek bir gösterim sistemiydi. Simgelerin çoğu Latin harfleridir. Latin alfabesinde karşılığı olmayan sesler için, örneğin güney Afrika’daki bazı dillerde dil şaklatılarak çıkarılan “klik” sesleri için yeni harfler ve küçük işaretler eklenmiştir. Sözlükler IPA’yı kullanır, çünkü yazılış telaffuzu her zaman doğru göstermez: İngilizcedeki “read” sözcüğü iki türlü okunur, IPA’da ise bu ikisi /riːd/ ve /rɛd/ diye ayrı yazılır. Dernek, fonetikçiler yeni değişikliklerde anlaştıkça tabloyu hâlâ günceller.

International Phonetic AssociationKartı aç

MerakDil

İngilizcede aranmadan bulunan güzel şeyleri anlatan “serendipity” sözcüğünü, İngiliz yazar Horace Walpole 1754’te bir mektubunda türetti. Sözcüğü, kahramanları aramadıkları şeyleri “tesadüf ve zekâ sayesinde” bulup duran Serendip’in Üç Prensi adlı Fars masalından aldı.

Başbakan Robert Walpole’un oğlu olan ve sonradan ilk Gotik roman sayılan Otranto Şatosu’nu yazan Walpole, sözcüğü 28 Ocak 1754’te Floransa’daki İngiliz elçisi, arkadaşı Horace Mann’a yazdığı mektupta kullandı. Aradığı bir bilgiyi eski bir kitapta tesadüfen bulmuştu. Serendip, Sri Lanka’nın eski adıdır; masal Avrupa’ya, Farsça yazan şair Emir Hüsrev’e dayanan 1557 tarihli bir İtalyanca uyarlamayla ulaştı. Sözcük 20. yüzyıla kadar pek kullanılmadı. Bugün hem şans hem de keskin bir göz isteyen keşifler için kullanılıyor. Alexander Fleming’in 1928’de bir kültür kabındaki bakterileri bir küfün öldürdüğünü fark etmesi ve bu gözlemin penisiline götürmesi bunun en bilinen örneğidir.

Horace Walpole, 1754Kartı aç

Sıradaki kartSatrançtaki “şah mat” sözü Farsça shāh māt deyiminden gelir. Şah “kral” demektir; mat ise çoğunlukla “çaresiz, şaşkın” diye açıklanır. Yani söz, kralın kıstırıldığını, kaçacak yeri kalmadığını anlatır. Yaygın “şah öldü” yorumu, Arapçada “öldü” anlamına gelen benzer bir sözcükten doğar; oysa satrançta şah hiçbir zaman tahtadan alınmaz.Devam et →

Cebir sözcüğü, Harezmli matematikçi Muhammed bin Musa el-Hârizmî’nin 820 dolaylarında Bağdat’ta yazdığı ders kitabının adındaki el-cebr kelimesinden gelir. Hârizmî’nin Latinceye Algoritmi diye geçen adı da algoritma sözcüğünü doğurdu.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

1229’da tamamlanan bir Hristiyan dua kitabı, Arşimet’in kayıp yapıtlarını saklıyor. Kitabı hazırlayan kişi, Arşimet’in yazılarının 10. yüzyıldan kalma bir kopyasını kazıyıp duaları onun üstüne yazmıştı.

Uluslararası Fonetik Alfabe (IPA), her konuşma sesine ayrı bir simge verir. 1888’den beri dilbilimciler, hangi dilde olursa olsun bir sözcüğün nasıl söylendiğini, yazılışından bağımsız olarak bu alfabeyle gösterir.