MerakAlıntı

Okumak insanı donanımlı, konuşup tartışmak hazırcevap, yazmak ise titiz kılar.

Francis Bacon, Denemeler, “Öğrenim Üzerine”, 1625

Kartın devamı

Francis Bacon (1561–1626) hem devlet adamı hem filozoftu. Siyasette Lord Chancellor’lığa, yani İngiltere’nin en yüksek hukuk makamına kadar yükseldi; felsefede bilginin gözleme ve deneye dayanması gerektiğini savundu. İlk kez 1597’de yayımlanan Denemeler’i, Montaigne’in Fransa’da başlattığı kısa deneme türünü İngilizceye taşıdı. “Öğrenim Üzerine” bu ilk baskıda yer aldı, 1625’te genişletildi; buradaki söz 1625 metnindendir. Bacon’ın kullandığı “conference” sözcüğü o dönemde sohbet ve tartışma anlamına geliyordu. Bacon sözün üç parçasını hemen ardından açıklar: Az yazanın güçlü bir belleğe, az konuşup tartışanın çabuk kavrayışa, az okuyanın ise bilmediğini biliyormuş gibi gösterecek kurnazlığa ihtiyacı vardır. Aynı denemede, bazı kitapların yalnızca tadına bakılması, bazılarının yutulması, pek azının da çiğnenip sindirilmesi gerektiğini söyler.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Francis Bacon

İlgili kaynak: Francis Bacon

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakEdebiyat

Algı kapıları temizlenseydi, her şey insana olduğu gibi, sonsuz görünürdü.

Cümle, William Blake’in Cennet ile Cehennemin Evliliği (1790-1793) adlı kitabından. Blake (1757-1827) resimli kitaplarını kendisi basar, sayfalarını elle boyardı. Bu cümleden hemen önce kendi baskı yöntemini anlatır: Bakır levhayı asitle aşındırmak yüzeyi eritir ve altında yatanı ortaya çıkarır. Ona göre algı da böyle arındırılabilir. Cümle şöyle sürer: İnsan kendini kapatmış, her şeyi mağarasının dar yarıklarından görür olmuştur. Aldous Huxley 1954’te yayımlanan Algı Kapıları kitabının adını bu cümleden aldı; The Doors grubu da adını Huxley’nin kitabından aldı.

William BlakeKartı aç

MerakEdebiyat

Spekülatif kurgu; bilimkurgu, fantastik edebiyat ve hayali dünyalarda geçen öteki anlatıların ortak adıdır. Bu dünyaları iktidar, teknoloji, doğa ve özgürlük üzerine gerçek soruları sınamak için kullanır.

Terimi 1947’de bilimkurgu için daha geniş bir ad olarak Robert A. Heinlein yaygınlaştırdı; sonraki yazarlar fantastik edebiyatı ve “ya öyle olsaydı?” diye soran her öyküyü de bu çatının altına aldı. Mary Shelley’nin Frankenstein’ı (1818) çoğu zaman türün ilk modern örneği sayılır. Ursula K. Le Guin, Karanlığın Sol Eli’nde (1969) insanların sabit bir cinsiyeti olmadığı bir gezegen kurar ve sabit cinsiyet rolleri olmayan bir toplumun nasıl işleyeceğini sorar. Octavia Butler’ın Kindred’ı (1979), 1970’lerin Kaliforniya’sında yaşayan Siyahi bir kadını Maryland’deki bir köle plantasyonuna geri gönderir; Parable of the Sower (1993) ise iklim krizinin sarstığı, dağılmakta olan 2020’ler Amerika’sında genç bir kadını izler. Bu kitapların hepsinde asıl söz, hayali dünyanın kurallarıyla söylenir.

Spekülatif edebiyatKartı aç

DinginlikEdebiyat

İlham her neyse, hiç bitmeyen bir “bilmiyorum”dan doğar.

Polonyalı şair Wisława Szymborska (1923–2012), 1996’da Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldı ve Nobel konuşmasına “Şair ve Dünya” adını verdi. Konuşmasında ilhamın yalnızca şairlere ait olmadığını söyledi: Doktora, öğretmene, bahçıvana, işinde yeni sorular bulmayı sürdüren herkese gelir. Karşılarına ise her şeyi zaten bildiğinden emin olanları, soru sormayı bırakan diktatörleri, fanatikleri ve demagogları koydu. Szymborska, Polonya’nın Nazi işgalini ve onlarca yıllık komünist yönetimini yaşamıştı.

Wisława Szymborska, Nobel Lecture (1996)Kartı aç

MerakFelsefe

Aztekların dili Nahuatlca ile söylenmiş şiirler, hayatın kısalığına ve in xochitl in cuicatl, yani “çiçek ve şarkı” sözüne tekrar tekrar döner. Miguel León-Portilla gibi araştırmacılar bu sözü, hakikati şiir ve sanat yoluyla aramanın bir yolu olarak okur. Şiirlerin sorusu tanıdıktır: Hem yaratanın hem de yaşanan anın gelip geçeceğini bile bile anlamlı bir şey nasıl yaratılır?

In xochitl in cuicatl, Nahuatlcada sık kullanılan bir söz sanatıdır: Yan yana gelen iki sözcük tek bir anlam taşır. “Çiçek ve şarkı” birlikte şiir, daha geniş anlamıyla da sanat ve hakikat demekti. Bugüne ulaşan şiirlerin çoğu törenlerde ya da saraylarda söylenmiş, 1521’deki İspanyol fethinden sonra İspanyol rahiplerin öğrettiği Latin alfabesiyle yazıya geçirilmiştir. Bu derlemelerin en bilinenlerinden biri, 16. yüzyıldan kalma Cantares Mexicanos’tur. Meksikalı tarihçi Miguel León-Portilla 1950’lerde bu şiirlerde gerçek bir Nahua felsefesi bulunduğunu savundu; düşünür James Maffie de bu okumayı sonradan geliştirdi. İkisine göre de şairler, her şeyin gelip geçtiği bir dünyada neyin gerçek ve kalıcı olduğunu soruyordu.

Nahuatl poetry; interpretation discussed by Miguel León-Portilla and James MaffieKartı aç

MerakDin ve İnanç

Filozof Gottfried Leibniz’e göre sonsuz iyi olan Tanrı, içinde acı bulunsa bile mümkün dünyaların en iyisini yaratmış olmalıydı. Voltaire’in Candide’i (1759) bu iyimserliği savaşla, depremle ve yıkımla sınar; öğretmen Pangloss ise başlarına ne gelirse gelsin her şeyin iyilik için olduğunu söyleyip durur. Hiciv, bu tesellinin acı çekenlere ne kazandırdığını sorar.

Leibniz bu görüşü 1710’da yayımlanan Teodise’de ortaya koydu. Kendi türettiği bu sözcük, kötülük karşısında Tanrı’nın adaletini savunmak anlamına gelir. Ona göre her şeyi bilen ve sonsuz iyi olan Tanrı, bütün olası dünyaları karşılaştırmış ve içinde biraz acı bulunsa da en iyisini yaratmıştı. 1755’te on binlerce kişinin ölümüne yol açan Lizbon depreminden sonra Voltaire bu düşünceye önce bir şiirle, ardından Candide ile saldırdı. Her felaketten sonra Leibniz’in iyimserliğini tekrarlayan öğretmen Pangloss, İngilizceye “Panglossian” sözcüğünü kazandırdı: Kanıtlar ne derse desin her şeyin yolunda olduğunda ısrar eden kişi.

Gottfried Leibniz / VoltaireKartı aç

Sıradaki kartNasıl tek bir kırlangıçla ya da tek bir günle yaz gelmezse, tek bir gün ya da kısa bir süre de insanı kutlu ve mutlu kılmaz.Devam et →