Filozof Gottfried Leibniz’e göre sonsuz iyi olan Tanrı, içinde acı bulunsa bile mümkün dünyaların en iyisini yaratmış olmalıydı. Voltaire’in Candide’i (1759) bu iyimserliği savaşla, depremle ve yıkımla sınar; öğretmen Pangloss ise başlarına ne gelirse gelsin her şeyin iyilik için olduğunu söyleyip durur. Hiciv, bu tesellinin acı çekenlere ne kazandırdığını sorar.

Gottfried Leibniz / Voltaire

Kartın devamı

Leibniz bu görüşü 1710’da yayımlanan Teodise’de ortaya koydu. Kendi türettiği bu sözcük, kötülük karşısında Tanrı’nın adaletini savunmak anlamına gelir. Ona göre her şeyi bilen ve sonsuz iyi olan Tanrı, bütün olası dünyaları karşılaştırmış ve içinde biraz acı bulunsa da en iyisini yaratmıştı. 1755’te on binlerce kişinin ölümüne yol açan Lizbon depreminden sonra Voltaire bu düşünceye önce bir şiirle, ardından Candide ile saldırdı. Her felaketten sonra Leibniz’in iyimserliğini tekrarlayan öğretmen Pangloss, İngilizceye “Panglossian” sözcüğünü kazandırdı: Kanıtlar ne derse desin her şeyin yolunda olduğunda ısrar eden kişi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Gottfried Leibniz / Voltaire

İlgili kaynak: Candide

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

DinginlikEdebiyat

Her dinde aşk vardır ama aşkın dini yoktur.

Bu cümle Mevlânâ’nın eserlerinde bulunamamıştır, ama Mesnevi’deki ünlü “Musa ile Çoban” hikâyesini akla getirir. Mesnevi, Mevlânâ’nın Konya’da yazdırdığı uzun Farsça şiirdir. Hikâyede Musa, bir çobanın Allah’a kendi sade diliyle yakardığını duyar: Çoban, Allah’ın çarığını dikmek, saçını taramak, ona süt getirmek ister. Musa çobanı azarlar; Allah ise Musa’ya sitem eder: Sen kullarımı bana yaklaştırmaya mı geldin, benden uzaklaştırmaya mı? Allah’ın sözleri arasında şu dize de geçer: “Aşk dini bütün dinlerden ayrıdır.” Mevlânâ 1273’te öldüğünde, Konya’da onu uğurlayanların arasında Hristiyanlar ve Yahudiler de vardı.

Rumi (popular attribution)Kartı aç

DinginlikDin ve İnanç

Bilgeler cenneti, cehennemi tartışıp duruyor. Elindeki kadehin sorusu ise daha basit: Bu anın farkında mısın?

Bu dizeler, İranlı şair Ömer Hayyam’a (1048-1131) mal edilen dört dizelik şiirlerin, yani rubailerin havasında yazılmış çağdaş bir şiirdir; çeviri değildir. Bilginlerin tartışmasıyla eldeki kadeh arasındaki karşıtlık, Edward FitzGerald’ın İngilizce çevirisinde sık sık karşımıza çıkar. Bir dörtlükte genç şair, bilginlerin ve ermişlerin tartışmalarını hevesle dinler, ama her seferinde girdiği kapıdan girdiği gibi çıkar. Bir başkasında ruhunu öbür dünyadan haber getirsin diye gönderir; ruhu dönüp cennetin de cehennemin de kendisi olduğunu söyler.

Modern verse after the Rubáiyát of Omar KhayyamKartı aç

MerakFelsefe

Friedrich Nietzsche 1882’de Şen Bilim’de “Tanrı öldü” diye yazarken bir kutlama yapmıyordu. Tanrı inancının artık Avrupa kültürünü bir arada tutmadığını, bu inanca dayanan ahlakın da dayanağını yitireceğini söylüyordu.

Alman filozof Nietzsche (1844–1900) bir Protestan papazın oğluydu. Ünlü sözü, güpegündüz elinde fenerle pazar yerine koşup Tanrı’yı arayan bir delinin ağzından söyletir. Çevrede duran inançsızlar ona güler; deli de onlara Tanrı’yı “bizim öldürdüğümüzü” söyler. Nietzsche’ye göre modern bilim ve düşünce, eski inancı ayakta tutmayı zorlaştırmıştı. Asıl kaygısı nihilizmdi, yani eski dayanak çöktüğünde hiçbir şeyin değeri kalmadığı duygusu. Böyle Buyurdu Zerdüşt’te (1883–1885) geliştirdiği yanıta göre insanlar değerlerini kendileri yaratmak zorunda kalacaktı; bu ideale Übermensch, yani “üstinsan” adını verdi. Söz, modern felsefenin en çok alıntılanan cümlelerinden biri oldu; Heidegger’den 1960’ların ilahiyatçılarına kadar pek çok düşünür anlamını tartıştı.

FelsefeKartı aç

MerakFelsefe

“Pascal’ın bahsi”ne göre Tanrı’ya inanmak akıllıca bir bahistir: Tanrı varsa inanan sonsuz bir kazanç elde eder, yoksa pek bir şey kaybetmez. Bu akıl yürütmeyi 17. yüzyılda Fransız düşünür Blaise Pascal ortaya koydu.

Blaise Pascal (1623–1662), Pierre de Fermat ile birlikte olasılık kuramının temellerini atan bir matematikçi ve fizikçiydi; ilk mekanik hesap makinelerinden birini de o yaptı. Hayatının son yıllarında kendini dine verdi ve Hristiyanlığı savunacak bir kitap için notlar almaya başladı. Kitabı bitiremeden öldü; notları 1670’te Düşünceler (Pensées) adıyla yayımlandı. Türkçede “Pascal’ın kumarı” diye de bilinen bahis, Tanrı’nın var olduğunu kanıtlamaya çalışmaz. Bir karar verme yöntemidir: Akıl bir soruyu çözemiyorsa, her seçeneğin olası kazancı ve kaybı tartılır. Bu yüzden karar kuramının ilk örneği sayılır. Eleştirmenler, pek çok dinin benzer vaatlerde bulunduğunu, bu yüzden bahsin hangi tanrıya oynanacağını söylemediğini ve insanın inanmaya öylece karar veremeyeceğini öne sürdü. Pascal’ın yanıtı, inanç gelene dek inananlar gibi yaşamaktı.

FelsefeKartı aç

MerakFelsefe

Okumak insanı donanımlı, konuşup tartışmak hazırcevap, yazmak ise titiz kılar.

Francis Bacon (1561–1626) hem devlet adamı hem filozoftu. Siyasette Lord Chancellor’lığa, yani İngiltere’nin en yüksek hukuk makamına kadar yükseldi; felsefede bilginin gözleme ve deneye dayanması gerektiğini savundu. İlk kez 1597’de yayımlanan Denemeler’i, Montaigne’in Fransa’da başlattığı kısa deneme türünü İngilizceye taşıdı. “Öğrenim Üzerine” bu ilk baskıda yer aldı, 1625’te genişletildi; buradaki söz 1625 metnindendir. Bacon’ın kullandığı “conference” sözcüğü o dönemde sohbet ve tartışma anlamına geliyordu. Bacon sözün üç parçasını hemen ardından açıklar: Az yazanın güçlü bir belleğe, az konuşup tartışanın çabuk kavrayışa, az okuyanın ise bilmediğini biliyormuş gibi gösterecek kurnazlığa ihtiyacı vardır. Aynı denemede, bazı kitapların yalnızca tadına bakılması, bazılarının yutulması, pek azının da çiğnenip sindirilmesi gerektiğini söyler.

Francis BaconKartı aç

Sıradaki kartFilozof Judith Butler, Cinsiyet Belası’nda (1990) toplumsal cinsiyet kimliğinin, toplumun beklentileri içinde tekrarlanan davranışlarla şekillendiğini savunur. Bu davranışlar hazır bir iç kimliği dışa vurmakla kalmaz, öyle bir kimlik varmış izlenimini de yaratır. Butler buna “performatiflik” der; bu, kostüm seçmek ya da istediğin rolü oynamak demek değildir.Devam et →

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Her dinde aşk vardır ama aşkın dini yoktur.

Bilgeler cenneti, cehennemi tartışıp duruyor. Elindeki kadehin sorusu ise daha basit: Bu anın farkında mısın?

Friedrich Nietzsche 1882’de Şen Bilim’de “Tanrı öldü” diye yazarken bir kutlama yapmıyordu. Tanrı inancının artık Avrupa kültürünü bir arada tutmadığını, bu inanca dayanan ahlakın da dayanağını yitireceğini söylüyordu.

“Pascal’ın bahsi”ne göre Tanrı’ya inanmak akıllıca bir bahistir: Tanrı varsa inanan sonsuz bir kazanç elde eder, yoksa pek bir şey kaybetmez. Bu akıl yürütmeyi 17. yüzyılda Fransız düşünür Blaise Pascal ortaya koydu.

Okumak insanı donanımlı, konuşup tartışmak hazırcevap, yazmak ise titiz kılar.