Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

Guugu Yimithirr, Avustralya’nın Queensland eyaletinde konuşulan bir Aborjin dilidir ve bu dilde yön sağla solla değil, pusulayla anlatılır: “fincan kuzeyinde”, “karınca güneydoğu bacağında” gibi.

Dilbilim

DilZihin

Kartın devamı

Dilbilimci John Haviland bu özelliği 1970’ler ve 80’lerde belgeledi, Stephen Levinson da sonra deneylerle sınadı. Bulgular, sağ ve sol gibi bedene göre yön bildiren sözcüklerin her dilde bulunduğu varsayımını sarstı. Deneylerde bu dili konuşanlar uzaktaki yerleri şaşırtıcı bir doğrulukla gösterebildi; sanki hangi yöne baktıklarını her an akıllarında tutuyorlardı. Bu alışkanlık çocuklukta başlıyor. Meksika’da konuşulan Maya dillerinden Tzeltal’da ve Bali dilinde de benzer sistemler var. Bu dil İngilizceye ünlü bir sözcük de kazandırdı: 1770’te James Cook’un tayfası, bugünkü Cooktown yakınlarında Guugu Yimithirr konuşanlardan “kanguru” sözcüğünü not etti. Araştırmacılar bu örneği, konuşulan dilin gündelik düşünme alışkanlıklarını etkileyebileceğinin kanıtı olarak gösterir; etkinin ne kadar derine indiği ise hâlâ tartışılıyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Dilbilim

İlgili kaynak: Guugu Yimithirr language
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakDil

Nikaragua İşaret Dili’ni sağır çocuklar kendileri yarattı. Ülkede 1980 dolaylarında sağırlar için ilk okullar açıldığında çocukların elinde yalnızca evde uydurdukları işaretler vardı; birkaç yıl içinde, hiçbir yetişkinin öğretmediği bir dil bilgisiyle ortak bir dil kurdular.

Okullar açılmadan önce sağır çocukların çoğu evlerine kapalı yaşıyor, aileleriyle uydurdukları basit işaretlerle anlaşıyordu. Derslerde dudak okuma ve İspanyolca öğretiliyordu, ama çocuklar teneffüste ve okul otobüslerinde birbirleriyle işaretleşmeye başladı. İlk öğrenciler kaba bir ortak iletişim biçimi, dilbilimcilerin pidgin dediği basit bir temas dili oluşturdu. Sonradan okula gelen küçükler bunu daha düzenli hâle getirdi; kendilerinden büyük öğrencilerin kullanmadığı tutarlı dil bilgisi kuralları ekledi. Her yeni kuşak dili biraz daha sistemli kıldı. Judy Kegl (sonraki adıyla Shepard-Kegl) ve Ann Senghas gibi dilbilimciler süreci yaşandığı sırada belgeledi; bir dilin doğuşunun kayda geçtiği ender örneklerden biri böyle ortaya çıktı. Bu da çocukların dil bilgisini hazır almadığını, onu kurarken etkin rol oynadığını gösteriyor.

DilbilimKartı aç
DinginlikDil

Toki Pona, Kanadalı dilbilimci Sonja Lang’in icat edip 2001’de internette paylaştığı bir dildir ve yalnızca 120-140 kadar temel sözcükle idare eder. Geri kalan her şey bu sözcükler birleştirilerek anlatılır: Örneğin arkadaşa “iyi insan” denir.

Lang, Toki Pona’yı biraz da hayatının zor bir döneminde kendi düşüncelerini sadeleştirmek için yarattı; Taoculuğun sadelik anlayışından da esinlendi. Dilin adı “iyi dil” ya da “sade dil” demektir. Sözcüklerin çoğu birbirine yakın birkaç anlam taşır: “Moku” hem yiyecek hem yemek yemek hem de içmek anlamına gelir. Sözcük sayısının kesin olmamasının nedeni şu: Lang’in 2014’te yayımladığı Toki Pona: The Language of Good adlı kitapta 120 kadar sözcük vardı; 2021’de konuşanların dili gerçekte nasıl kullandığına dayanan bir sözlük bunlara yenilerini ekledi. Toki Pona’nın internette küçük ama canlı bir topluluğu var; 2022’de uluslararası ISO dil listesinde “tok” koduyla kendine ait bir yer edindi.

Toki PonaKartı aç
DinginlikKültür

Japonca “inemuri”, çoğu zaman “orada bulunurken uyumak” diye çevrilir: Toplantıda ya da başka bir iş ve sosyal ortamda kısa süre uyuklayan kişi, o ortamın parçası sayılmaya devam eder. Bu, herhangi bir yerde uyuyakalmak demek değildir; uyuyan kişinin gerektiğinde hemen kendine gelip ortama dönmesi beklenir.

Kelime Japoncada 居眠り diye yazılır: “i” orada bulunmak, “nemuri” ise uyku demektir. Cambridge Üniversitesi’nde Japon toplumunu inceleyen ve Japonya’da uyku üzerine pek çok çalışma yayımlayan Brigitte Steger, “inemuri”nin yazısız kurallara bağlı olduğunu anlatır. Kişinin mevkii ne kadar yüksekse uyuklaması da o kadar hoş görülür. Uzun bir oturumda başı düşen kıdemli bir yönetici ya da milletvekili, kendini işine adamış, yorgunluktan bitap düşmüş biri olarak bile görülebilir; genç bir çalışana ise bu kadar hoşgörü gösterilmez. Uyuyan kişinin düzgün oturması ve seslenildiğinde cevap verebilecek kadar “orada” kalması beklenir. Kalabalık banliyö trenlerinde sık görülür, ama iş yerinde bir erdem sayılmaz; yalnızca hoş görülen bir alışkanlıktır.

InemuriKartı aç
MerakDil

And Dağları’nda konuşulan Aymaracada geçmiş anlamına gelen nayra sözcüğü aynı zamanda “göz” ve “ön” demektir. Aymaraca konuşanlar geçmişten söz ederken önlerini, gelecekten söz ederken arkalarını gösterir; incelenen dillerin çoğunda durum tam tersidir.

Aymaralar Bolivya, Peru ve Şili’de, Titicaca Gölü çevresinde yaşar. Bilişsel bilimciler Rafael Núñez ile Eve Sweetser 2006’da saatlerce süren video kayıtlı görüşmeleri inceleyerek konuşanların el hareketlerinin sözleriyle örtüştüğünü gösterdi: Geçmişten söz ederken önlerini, gelecekten söz ederken omuzlarının üstünden arkalarını işaret ediyorlardı. Bu örüntü en çok, az İspanyolca bilen yaşlılarda görülüyordu. Yaygın açıklamaya göre Aymaraca zamanı görmeye bağlar: Bilinen şey görülmüştür ve insanın önünde durur; bilinmeyen gelecek ise görüş alanının dışında, arkadadır.

Rafael Núñez & Eve Sweetser, Cognitive Science (2006)Kartı aç
MerakDil

Rusçada mavi için iki temel sözcük vardır: açık mavi için goluboy, koyu mavi için siniy. 2007’deki bir deneyde Rusça konuşanlar, iki mavi ton farklı adlar taşıdığında onları daha hızlı ayırt etti; sözel bellekleri başka bir işle meşgul edildiğinde bu üstünlük kayboldu.

Jonathan Winawer’in yürüttüğü ve PNAS dergisinde yayımlanan çalışmada gönüllülere üç mavi kare gösterildi ve alttaki iki kareden hangisinin üsttekiyle aynı olduğu soruldu. Rusça konuşanlar, iki mavi goluboy ile siniy sınırının farklı taraflarına düştüğünde daha hızlıydı; ikisine de “blue” diyen İngilizce konuşanlarda böyle bir fark görülmedi. Ruslar içlerinden bir rakam dizisini tekrarlayıp sözel belleklerini meşgul ettiğinde üstünlük ortadan kalktı; uzamsal belleği meşgul eden bir görev ise onu etkilemedi. Bulgu, dilin düşünceyi etkileyebileceğini söyleyen dilsel görecelik fikrinin ılımlı bir biçimini destekler: Sözcükler bir kararı hızlandırabilir, ama gözün gördüğünü değiştirmez.

Winawer et al., PNAS (2007)Kartı aç
Sıradaki kartNikaragua İşaret Dili’ni sağır çocuklar kendileri yarattı. Ülkede 1980 dolaylarında sağırlar için ilk okullar açıldığında çocukların elinde yalnızca evde uydurdukları işaretler vardı; birkaç yıl içinde, hiçbir yetişkinin öğretmediği bir dil bilgisiyle ortak bir dil kurdular.Devam et →