Ikigai Daily
Menü
MerakBilgi

Rusçada mavi için iki temel sözcük vardır: açık mavi için goluboy, koyu mavi için siniy. 2007’deki bir deneyde Rusça konuşanlar, iki mavi ton farklı adlar taşıdığında onları daha hızlı ayırt etti; sözel bellekleri başka bir işle meşgul edildiğinde bu üstünlük kayboldu.

Winawer ve arkadaşları, PNAS, 2007

DilZihinBilim

Kartın devamı

Jonathan Winawer’in yürüttüğü ve PNAS dergisinde yayımlanan çalışmada gönüllülere üç mavi kare gösterildi ve alttaki iki kareden hangisinin üsttekiyle aynı olduğu soruldu. Rusça konuşanlar, iki mavi goluboy ile siniy sınırının farklı taraflarına düştüğünde daha hızlıydı; ikisine de “blue” diyen İngilizce konuşanlarda böyle bir fark görülmedi. Ruslar içlerinden bir rakam dizisini tekrarlayıp sözel belleklerini meşgul ettiğinde üstünlük ortadan kalktı; uzamsal belleği meşgul eden bir görev ise onu etkilemedi. Bulgu, dilin düşünceyi etkileyebileceğini söyleyen dilsel görecelik fikrinin ılımlı bir biçimini destekler: Sözcükler bir kararı hızlandırabilir, ama gözün gördüğünü değiştirmez.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Winawer et al., PNAS (2007)

İlgili kaynak: Dilsel görecelik
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakZihin

Roger Brown ve David McNeill 1966’da “dilimin ucunda” hissini incelemek için katılımcılara az bilinen kelimelerin tanımlarını okudu; örneğin Doğu Asya limanlarında kullanılan küçük bir tekne. Kelimeyi bulamayanlar bile çoğu zaman ilk harfini ve hece sayısını biliyordu.

Aranan kelime “sampan”dı; onu bulamayanlar “Saipan”, “Siam”, “sarong” gibi sesçe yakın kelimeler söyledi. Psikologlara göre bir kelimenin anlamı ile sesi bellekte birbirine bağlı ama ayrı yerlerde tutulur. Kelime dilin ucundayken anlam devrededir, ama sinyal sese tam ulaşmaz; bu yüzden ilk harf gibi yalnızca parçalar geçer. Bu his yaş ilerledikçe sıklaşır ve özellikle kişi adlarında yaşanır, çünkü bir ad, insanı ona geri götürecek pek bir anlam taşımaz. Görünüşe göre evrensel bir deneyim: bir araştırma, incelenen 51 dilin 45’inde bunun için bir deyim bulunduğunu gösterdi; Türkçedeki “dilimin ucunda” da onlardan biri.

Roger Brown & David McNeill, 1966 studyKartı aç
MerakZihin

İnsanlar duygularını birbirinden ne kadar ince ayırabildikleri konusunda farklıdır: biri kaygıyı, sinirliliği, hayal kırıklığını ve yalnızlığı ayrı ayrı tanırken, bir başkası yalnızca “kötü” hisseder. Psikologlar buna duygusal ayrıntı düzeyi der; bu düzeyi yüksek olanlar zor duygularla genellikle daha esnek başa çıkar.

Psikolog Lisa Feldman Barrett bu farkları ilk kez 1995’te “duygu ayrıştırma” adıyla bildirdi, “duygusal ayrıntı düzeyi” (emotional granularity) terimini ise 2004’te ortaya attı. Genellikle deneyim örneklemesiyle ölçülür: katılımcılar haftalarca günde birkaç kez o anki duygularını puanlar, araştırmacılar da “öfkeli”, “üzgün”, “gergin” gibi kelimeleri ayrı durumlar için mi, yoksa genel bir kötü ruh hâli için mi kullandıklarına bakar. Araştırmalar yüksek ayrıntı düzeyini güçlü olumsuz duyguları yatıştırmak için daha çok yol kullanmakla ilişkilendirdi; bazı çalışmalar stres altında daha az aşırı içki içme ve saldırganlık da buldu. Net bir ad koymak işe yarar, çünkü “bu öfke değil, hayal kırıklığı” demek başka bir tepkiye kapı açar. Barrett’in beynin duyguları bedensel sinyallerden ve geçmiş deneyimlerden kurduğunu söyleyen geniş kuramı ise etkili ama tartışmalıdır.

Lisa Feldman Barrett, emotional granularity researchKartı aç
MerakBilim

Bilerek gülümsemek insanı biraz daha mutlu hissettirebilir. 2022’de 19 ülkede 4.000’e yakın kişiyle yapılan bir araştırmada, gülümser gibi yapan ya da gülümseyen bir yüzü taklit eden katılımcılar kendilerini biraz daha mutlu hissettiklerini söyledi. Dişlerin arasında kalem tutmak gibi dolaylı bir yöntemin sonucu ise net değildi.

Yüz ifadesinin duyguları etkileyebileceği fikrine “yüz geri bildirimi hipotezi” denir; kökleri Charles Darwin’e ve William James’e uzanır. 1988’deki ünlü bir deneyde Fritz Strack ve arkadaşları, katılımcılara kalemi ya dişlerinin ya da dudaklarının arasında tutturdu. Kalemi dişlerle tutmak yüzü gülümsemeye zorlar, dudaklarla tutmak ise gülümsemeyi engeller. Kalemi dişleriyle tutanlar karikatürleri daha komik buldu. 2016’da on yedi laboratuvar bu deneyi birebir tekrarladı ve hiçbir etki bulamadı. 138 çalışmayı bir araya getiren 2019 tarihli bir inceleme ise etkinin gerçek ama küçük olduğu ve çalışmadan çalışmaya değiştiği sonucuna vardı. 2022’deki Many Smiles çalışmasını Nicholas Coles yürüttü; çalışmayı hipotezi savunanlarla ona kuşkuyla bakanlar birlikte tasarladı. Sonuçlara göre bilerek gülümsemek mutluluk duygusunu hem artırabiliyor hem de başlatabiliyordu; kalem yönteminin sonucu ise yine belirsiz kaldı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Bağırsaklarınızla beyniniz sinirler, hormonlar, bağışıklık sistemi ve bağırsaktaki mikroplar aracılığıyla haberleşir. Stresle sindirimin birbirini etkileyebilmesinin nedeni budur.

Bilim insanları bu bağlantıya bağırsak-beyin ekseni der. Bağırsağın, enterik sinir sistemi denen ve yaklaşık 500 milyon sinir hücresinden oluşan kendi ağı vardır. “İkinci beyin” diye de anılan bu ağ, sindirimi büyük ölçüde kendi başına yönetebilir. Bağırsak beyne asıl olarak vagus siniriyle bağlanır. Beyin sapından karın boşluğuna kadar uzanan bu uzun sinirin liflerinin çoğu, mesajları aşağıdan yukarıya, bağırsaktan beyne taşır. Serotonin denen haberci maddenin vücuttaki toplam miktarının yüzde 90’ından fazlası bağırsakta bulunur. Bağırsak bakterilerinin de payı vardır: 2004’te Japonya’da yapılan bir çalışmada, tamamen mikropsuz ortamda büyütülen fareler strese aşırı tepki verdi. Stres bağırsak hareketlerini hızlandırabilir ya da yavaşlatabilir; yaygın bir bağırsak rahatsızlığı olan huzursuz bağırsak sendromunu sık sık kötüleştirmesinin bir nedeni budur. Mikropların rolüne dair araştırmaların çoğu hayvanlarda yapıldı; insanlardaki kanıtlar henüz sınırlı.

Ikigai DailyKartı aç
MerakBilim

Plasebo, şeker hapı gibi, içinde hiçbir etkin madde bulunmayan göstermelik bir tedavidir. Ağrı araştırmalarında plasebolar, kişilerin hissettiği ağrıyı azaltabiliyor, hatta beyinde ağrıyı işleyen bölgelerin etkinliğini düşürebiliyor.

Plasebo sözcüğü Latincede “memnun edeceğim” demektir. Etkinin bedende gerçek bir karşılığı olduğuna dair ilk ipuçlarından biri 1978’de ortaya çıktı. Jon Levine ve arkadaşları, yirmilik dişi çekilmiş hastalara plasebo ve nalokson verdi. Nalokson, vücudun kendi ürettiği ağrı kesici maddeler olan endorfinlerin etkisini engelleyen bir ilaçtır. Plaseboya yanıt veren hastalarda nalokson ağrıyı artırdı; bu da plasebonun sağladığı rahatlamanın endorfinlerden kaynaklandığını düşündürdü. 2004’te Tor Wager ve arkadaşları beyin taramalarıyla şunu gösterdi: Ağrı kesici diye plasebo verilen kişilerde, canlarını yakan bir uyarı sırasında beynin ağrıyı işleyen bölgeleri daha az etkinleşiyordu. Beklenti ters yönde de işler: Latincede “zarar vereceğim” anlamına gelen nosebo etkisinde, zarar görmeyi beklemek belirtileri ağırlaştırır. Bütün bunlar ağrının hayal ürünü olduğu ya da plasebonun etkili bir tedavinin yerini tutabileceği anlamına gelmez.

Ikigai DailyKartı aç
Sıradaki kartÇoğu dilde çayın adı Çinceden gelir ve iki biçimden birine dayanır. Fujian kıyılarında söylenen “te”, Hollandalı tüccarlarla deniz yoluyla Batı Avrupa’nın büyük bölümüne ulaştı ve İngilizcedeki tea sözcüğünü verdi; “cha” ise karadan İran’a, Rusya’ya, Hindistan’a ve Türkiye’ye yol aldı, “chai” ve “çay” gibi sözcükleri doğurdu.Devam et →