Ikigai Daily
Menü
MerakÖykü

İngiliz asıllı Amerikalı astronom Cecilia Payne, 1925’teki doktora tezinde yıldızların Dünya’dan farklı olarak büyük ölçüde hidrojen ve helyumdan oluştuğunu gösterdi. Bu sonuca, renklerine ayrılmış yıldız ışığını, sıcaklığın atomlardan nasıl elektron kopardığını açıklayan yeni fizik bilgisiyle okuyarak ulaştı.

Cecilia Payne-Gaposchkin

BiyografiUzayBilim

Kartın devamı

O dönemde astronomlar yıldızların aşağı yukarı Dünya ile aynı maddelerden oluştuğunu düşünüyordu. Harvard Gözlemevi’nde çalışan Payne, yıldız tayfları, yani renklerine ayrılmış yıldız ışığı arasındaki farkların bileşimden değil, esas olarak sıcaklıktan kaynaklandığını ve hidrojenin beklenenden kat kat bol olduğunu gösterdi. Dönemin önde gelen Amerikalı astronomu Henry Norris Russell bu sonucu akla yatkın bulmadı; Payne de yayımlanan tezinde kendi hidrojen oranı için “neredeyse kesinlikle gerçek değil” diye yazdı. Dört yıl sonra Russell başka yollardan aynı sonuca ulaştı ve Payne’in çalışmasını teslim etti. Astronomlar Otto Struve ve Velta Zebergs, onun tezini sonradan astronomide yazılmış en parlak doktora tezi olarak niteledi. Payne, 1956’da Harvard Sanat ve Bilim Fakültesi’nde profesörlüğe yükselen ilk kadın oldu.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Cecilia Payne-Gaposchkin

İlgili kaynak: Cecilia Payne-Gaposchkin
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakUzay

John Glenn 1962’deki uçuşundan önce, elektronik bilgisayarın yaptığı yörünge hesaplarını NASA matematikçisi Katherine Johnson’ın elle kontrol etmesini istedi. Johnson rakamların doğru olduğunu söylerse uçmaya hazır olduğunu belirtti. Glenn, Dünya’nın çevresinde dolanan ilk Amerikalı oldu.

Johnson 1953’ten itibaren Virginia’daki Langley araştırma merkezinde, önce NASA’nın öncülü NACA’da, sonra NASA’da çalıştı. İşe, hesapları elle yapan ve çoğu kadınlardan oluşan “insan bilgisayarlar” arasında, siyahi matematikçilerin ayrı tutulduğu West Area Computing biriminde başladı. Alan Shepard’ın 1961’deki uçuşunun rotasını hesapladı, Glenn’in yörüngesini doğruladı, ardından Apollo 11’in Ay yolculuğu üzerinde çalıştı. 1970’te Apollo 13 arızalanınca hazırladığı yedek prosedürler ve çizelgeler mürettebatın sağ salim dönmesine yardım etti. 1986’da emekli oldu, 2015’te Başkanlık Özgürlük Madalyası’nı aldı; 2016’da yayımlanan Gizli Sayılar kitabı ve filmiyle geniş kitlelerce tanındı. 2020’de 101 yaşında öldü.

NASAKartı aç
MerakBiyografi

Henrietta Swan Leavitt 1912’de, düzenli aralıklarla parlayıp sönen Sefeid yıldızlarında bir kural buldu: yıldız gerçekte ne kadar parlaksa, döngüsü o kadar uzun sürüyordu. Bu kural Sefeidleri gökyüzünün cetveli yaptı; döngüyü ölçen gökbilimci, yıldızın ne kadar uzakta olduğunu hesaplayabilir.

Leavitt 1893’te Harvard Gözlemevi’ne, önce gönüllü olarak, fotoğraf plakalarındaki yıldızları düşük ücretle ölçen ve “hesaplayıcılar” (computers) diye anılan kadınlardan biri olarak katıldı. Bütün yıldızları bize aşağı yukarı aynı uzaklıkta bulunan iki küçük galaksiyi, Macellan Bulutları’nı inceledi ve 1.777 değişen yıldızı kataloğa geçirdi. Bu yıldızlar aynı uzaklıkta olduğu için daha parlak görünen bir Sefeid gerçekten de daha parlaktı; parlaklıkla döngü süresi arasındaki bağ böyle ortaya çıktı. Başka gökbilimciler yakındaki birkaç Sefeidin uzaklığını ölçünce kural her yerde kullanılabilir hâle geldi. Edwin Hubble 1920’lerde bu kuralla Andromeda bulutsusunun Samanyolu’nun çok dışında olduğunu gösterdi. Leavitt, çalışmasının önemi geniş çevrelerce anlaşılmadan, 1921’de öldü.

Henrietta Swan LeavittKartı aç
MerakBiyografi

Subrahmanyan Chandrasekhar 19 yaşındayken, Güneş gibi bir yıldız ölünce geride kalan yoğun çekirdeğin, yani beyaz cücenin, Güneş kütlesinin yaklaşık 1,4 katından ağır olamayacağını hesapladı. Bugün onun adıyla anılan bu sınırın üzerinde yıldız, kendi kütle çekimine karşı ayakta kalamaz.

Chandrasekhar bu hesabı 1930’da, Cambridge’de okumak için Hindistan’dan İngiltere’ye giden gemide, kuantum mekaniğini Einstein’ın özel görelilik kuramıyla birleştirerek yaptı. Beyaz cüceyi ayakta tutan şey elektron yozlaşma basıncıdır: birbirine çok sıkıştırılan elektronlar daha fazla yaklaşmaya direnir; bu tamamen kuantum mekaniğine özgü bir etkidir. Chandrasekhar bu direncin bir üst sınırı olduğunu gösterdi. Sonucu 1935’te sunduğunda dönemin etkili astronomu Arthur Eddington herkesin önünde onunla alay etti; matematiği doğru olduğu hâlde meslektaşlarının çoğu yıllarca Eddington’dan yana durdu. Bu sınır bugün süpernovaları ve nötron yıldızlarını anlamanın temel taşlarından biridir. Chandrasekhar, yıldızların yapısı ve evrimi üzerine çalışmalarıyla 1983 Nobel Fizik Ödülü’nü paylaştı.

Subrahmanyan ChandrasekharKartı aç
AzimUzay

NASA’nın ilk astronomi şefi Nancy Grace Roman, 1960’larda kurumun uzay astronomisi programını kurdu ve sonradan Hubble adını alacak teleskop için yıllarca destek topladı.

Yıldızların hareketleri üzerine çalışmış bir gökbilimci olan Roman, 1959’da NASA’ya katıldı ve kurumda yönetici koltuğuna oturan ilk kadın oldu. NASA’nın ilk yörünge gözlemevlerini yönetti; bunlar başarılı olunca, uzaydan gelen ışığın büyük bölümünü bulanıklaştıran ya da engelleyen atmosferin dışına büyük bir teleskop yerleştirilmesini savunmaya başladı. 1971’de teleskobun neler yapması gerektiğini belirlemek için gökbilimcilerden ve mühendislerden oluşan bir yönlendirme grubu kurdu; 1970’ler boyunca destek topladı ve Kongre’ye sunulacak ifadeler hazırladı. Elektronik ışık algılayıcılarına yatırım yapılmasını da destekledi; Hubble, sonradan dijital fotoğraf makinelerinde de kullanılacak CCD algılayıcıları kullanan ilk büyük gözlemevi oldu. Roman 1979’da emekli oldu; Hubble 1990’da fırlatıldı. Roman’a sık sık “Hubble’ın Annesi” denir. NASA, 2020’de yeni bir uzay teleskobuna onun adını verdi.

Nancy RomanKartı aç
MerakUzay

18. yüzyılda yaşamış Çinli bilgin Wang Zhenyi, Ay tutulmalarını yuvarlak bir masa (Dünya), tavana asılı kristal bir lamba (Güneş) ve yuvarlak bir aynayla (Ay) anlattı. Bunları yerinden oynatarak üçünün nasıl aynı hizaya geldiğini gösterdi.

Wang, 1768’den 1797’ye kadar Çing Hanedanı döneminde yaşadı; o dönem Çin’inde kadınların astronomi çalışmasına pek izin verilmezdi. Dedesinin geniş kütüphanesinden ve ailesinden öğrendi; matematik ile astronominin büyük bölümünü kendi kendine çalıştı. Göğün yuvarlak, yerin düz olduğunu söyleyen eski görüşe karşı Dünya’nın yuvarlak olduğunu savundu, ekinoks noktalarının zamanla yavaşça kaymasını anlattı ve matematikçi Mei Wending’in zor anlaşılan Hesap İlkeleri kitabını yeni başlayanlar için daha sade bir dille yeniden yazdı. Bilimsel yazılarından yalnızca on kadarı günümüze ulaştı; son hastalığı sırasında yapıtlarının büyük bölümü yok edilmişti. 29 yaşında öldü. Geride 13 ciltlik şiir ve düzyazı bıraktı; kadınların da erkekler kadar okumak için sebebi olduğunu yazdı. Venüs’teki bir kratere onun adı verildi.

Wang Zhenyi (astronomer)Kartı aç
Sıradaki kartHenrietta Swan Leavitt 1912’de, düzenli aralıklarla parlayıp sönen Sefeid yıldızlarında bir kural buldu: yıldız gerçekte ne kadar parlaksa, döngüsü o kadar uzun sürüyordu. Bu kural Sefeidleri gökyüzünün cetveli yaptı; döngüyü ölçen gökbilimci, yıldızın ne kadar uzakta olduğunu hesaplayabilir.Devam et →