Sahra’dan kalkan toz Atlas Okyanusu’nu aşıp Amazon’a düşer. Taşıdığı fosfor, yağışların ormanın toprağından yıkayıp götürdüğü besinlerin bir kısmını yerine koyar.

Saharan dust

Kartın devamı

Araştırmalara göre Amazon’a ulaşan tozun yarıdan fazlası tek bir yerden gelir: Çad’daki Bodélé Çukuru, yani çok daha büyük eski bir gölün kurumuş tabanı. Çukurun yüzeyi büyük ölçüde diyatomlardan, yani mikroskobik alglerin fosil kabuklarından oluşur ve güçlü rüzgârlar bunları havanın yükseklerine taşır. Yaz rüzgârları tozu batıya, Atlas Okyanusu’nun üzerine sürükler; toz bulutlarının Karayipler’e varması beş ila yedi gün sürer. Amazon topraklarının çoğu çok yaşlıdır, yağmurla iyice yıkanmıştır ve ağaçların büyümesini sınırlayan fosfor bakımından yoksuldur. Havza üzerine düşen fosforun yalnızca bir kısmı tozdan gelir, ama bu miktar ormanın her yıl yağmur ve nehirlerle kaybettiğine yakındır. Toz olmasa, toprak yavaş yavaş tükenirdi.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Saharan dust

İlgili kaynak: Saharan dust

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

AzimBilim

Kunduzlar dal ve çamurdan barajlar kurar. Bu barajlar dereleri gölete, çevrelerini sulak alana çevirir; yeraltı suyunu yükseltir ve bütün bir vadinin görünümünü değiştirir.

Kunduzlar, yuvalarının çevresinde derin su olsun diye baraj kurar; böylece avcılardan saklanabilir, kış için dal depolayabilirler. Oluşan göletler taşkınları yavaşlatır, suyun taşıdığı mili tutar ve kurak dönemlerde toprağı nemli tutar; balıklara, kurbağalara, böceklere ve kuşlara yer açar. Yaptıkları iş pek çok canlıya yaşam alanı yarattığı için ekologlar kunduzlara “ekosistem mühendisi” der. ABD’nin batısındaki orman yangınları üzerine 2020’de yapılan bir araştırma, kunduzların baraj kurduğu dere boylarının, çevredeki arazi yanarken yeşil kaldığını gösterdi. Bazı arazi yöneticileri bugün dereleri eski hâline getirmek için kunduzları yeniden doğaya bırakıyor ya da kazık ve dallardan kunduz barajına benzeyen basit setler kuruyor. Kunduzlar tarlaları ve yolları da su altında bırakabildiği için her yerde hoş karşılanmaz.

U.S. Fish & Wildlife ServiceKartı aç

MerakGöç

Doğu Kuzey Amerika’nın kral kelebekleri her sonbahar Kanada ve ABD’den orta Meksika’nın dağlarına 4.800 kilometreye varan bir yol uçar. Ama bu yolu baştan sona gidip dönen tek bir kelebek yoktur; yıllık döngüyü yaklaşık dört kuşak birlikte tamamlar.

Yaz sonunda güneye uçan kelebekler özel bir kuşaktır: Yaklaşık sekiz ay yaşarlar, yazın doğan önceki kuşaklar ise iki aydan kısa yaşar. Kışı Michoacán ve México eyaletlerinin dağlarında, oyamel köknarlarının dallarında milyonlarca kelebek bir arada tutunarak geçirirler. İlkbaharda kuzeye yola çıkar, ABD’nin güneyinde Asclepias bitkilerine yumurta bırakır ve ölürler. Bu bitkiler, tırtıllarının yiyebildiği tek besindir. Yolu çocukları ve torunları kuzeye doğru sürdürür. Kelebeklerin kışı nerede geçirdiği Ocak 1975’e kadar bilinmiyordu. O ay, Kanadalı zoolog Fred Urquhart’a gönüllü olarak yardım eden Kenneth Brugger ile Catalina Aguado (sonradan Trail) ilk koloniyi buldu.

Monarch butterfly migrationKartı aç

MerakGöç

Grand Teton Ulusal Parkı’nın Amerika antilopları (pronghorn), yaz otlaklarıyla Wyoming’deki Yukarı Green River Havzası’nda bulunan kışlakları arasında 240 kilometreye (150 mil) kadar yol alır. Çok eski olan bu göç yolunu bugün karayolları, çitler ve yeni yapılar kesiyor.

Amerika antilobu antilopa benzer ama gerçek bir antilop değildir; yalnızca Kuzey Amerika’da yaşamış bir ailenin bugün hayatta kalan tek türüdür. Saatte 88 kilometreye kadar koşabilir; karada ondan hızlı olan tek hayvan çitadır. Ama pek zıplamaz: önüne çit çıkınca altından geçebileceği bir boşluk arar, bu yüzden sık örülmüş tel çitler yolu tümüyle kapatabilir. Göç yolunun daraldığı Trappers Point’te arkeologlar, yaklaşık 6.000 yıl önce yapılmış antilop avlarının kalıntılarını buldu. ABD Orman Servisi 2008’de bu güzergâhı “Path of the Pronghorn” (Pronghorn Yolu) adıyla ülkenin federal düzeyde korunan ilk yaban hayatı göç koridoru ilan etti. 2012’de Pinedale yakınlarında 191 numaralı karayolunun üstüne ve altına yapılan geçitler, sürülere yolu güvenle aşma imkânı verdi.

Path of the PronghornKartı aç

MerakDoğa

Orta Asya bozkırlarında yaşayan bir antilop olan sayganın iri ve esnek burnu, yazın tozu süzer, kışın da dondurucu havayı akciğerlere ulaşmadan önce ısıtıp nemlendirir.

Saygalar Kazakistan, Rusya, Özbekistan ve Moğolistan’ın kurak otlaklarında yaşar; sürüler yaz ve kış otlakları arasında yüzlerce kilometre göç eder. Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra sayıları çöktü: geleneksel Çin tıbbında kullanılan boynuzları için erkeklerin avlanması, nüfusu yaklaşık yüzde 95 azalttı. Mayıs 2015’te olağandışı sıcak ve nemli bir havada, hayvanların normalde zararsızca taşıdığı Pasteurella multocida bakterisi bir kan enfeksiyonuna yol açtı; Kazakistan’da birkaç hafta içinde yaklaşık 200.000 sayga, yani o sırada yaşayan saygaların yarısından fazlası öldü. Kaçak avcılığa karşı alınan önlemler sayesinde Kazakistan’daki sürüler öyle güçlü toparlandı ki Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) 2023’te türü “kritik tehlikede” kategorisinden “tehdide açık” kategorisine indirdi.

Saiga antelopeKartı aç

MerakDoğa

Bazı kıvrık çamlar tohumlarını reçineyle sımsıkı kapanmış kozalaklarda saklar. Orman yangınının sıcağı reçineyi eritince tohumlar serbest kalır ve yangının açtığı, külle beslenmiş toprağa düşer.

Botanikçiler bu özelliğe serotini der; kelime Latincede “geç” anlamına gelen bir sözcükten gelir. Bu kozalaklar gerçekten de geç açılır: sıcaklık genellikle 45-60 °C’yi bulup reçineyi eritince. Kapalı kozalaklar tohumları dalda yıllarca canlı tutabilir; böylece ağaçlar, daha yangın çıkmadan kendi tohum ambarını taşır. Bu strateji 1988’deki büyük Yellowstone yangınlarından sonra ün kazandı: birkaç yıl içinde yanmış yamaçların çoğu genç kıvrık çamlarla doldu. Her ağaç böyle değildir. Kimi toplulukta kozalakların çoğu kapalı kalır, kimisinde her yıl kendiliğinden açılan sıradan kozalaklar ağır basar; bu dağılım genellikle bölgede ne sıklıkla yangın çıktığına bağlıdır.

SerotinyKartı aç

Sıradaki kartMağaralardaki dikitler ve benzeri taş oluşumları ince katmanlar hâlinde büyür ve bu katmanların yaşı hassas biçimde belirlenebilir. Her katmanın kimyası, binlerce yıl önce mağaranın üstüne ne kadar yağmur düştüğünü kaydeder.Devam et →

Sahra’dan kalkan toz Atlas Okyanusu’nu aşıp Amazon’a düşer. Taşıdığı fosfor, yağışların ormanın toprağından yıkayıp götürdüğü besinlerin bir kısmını yerine koyar.

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Kunduzlar dal ve çamurdan barajlar kurar. Bu barajlar dereleri gölete, çevrelerini sulak alana çevirir; yeraltı suyunu yükseltir ve bütün bir vadinin görünümünü değiştirir.

Doğu Kuzey Amerika’nın kral kelebekleri her sonbahar Kanada ve ABD’den orta Meksika’nın dağlarına 4.800 kilometreye varan bir yol uçar. Ama bu yolu baştan sona gidip dönen tek bir kelebek yoktur; yıllık döngüyü yaklaşık dört kuşak birlikte tamamlar.

Grand Teton Ulusal Parkı’nın Amerika antilopları (pronghorn), yaz otlaklarıyla Wyoming’deki Yukarı Green River Havzası’nda bulunan kışlakları arasında 240 kilometreye (150 mil) kadar yol alır. Çok eski olan bu göç yolunu bugün karayolları, çitler ve yeni yapılar kesiyor.

Orta Asya bozkırlarında yaşayan bir antilop olan sayganın iri ve esnek burnu, yazın tozu süzer, kışın da dondurucu havayı akciğerlere ulaşmadan önce ısıtıp nemlendirir.

Bazı kıvrık çamlar tohumlarını reçineyle sımsıkı kapanmış kozalaklarda saklar. Orman yangınının sıcağı reçineyi eritince tohumlar serbest kalır ve yangının açtığı, külle beslenmiş toprağa düşer.