Orta Çağ İngiltere’sinde kraliyet hazinesi hesaplarını çetele çubuklarıyla tutardı: bir tahta parçasına açılan çentikler tutarı gösterir, sonra çubuk boyuna ikiye yarılırdı. Her taraf bir yarıyı saklardı; yalnızca gerçek eşler birbirine tam oturduğu için iki parça borcu kanıtlardı.

Tally stick

Kartın devamı

Çentik ne kadar büyükse tutar da o kadar büyüktü. Tahta hiçbir zaman aynı biçimde yarılmadığı için sahte bir yarım eşine uymazdı; bu yüzden çubuk hem makbuz hem kanıt işi görürdü. İngiltere’nin kraliyet hazinesi Exchequer, çeteleleri 12. yüzyıldan 1826’da kaldırılana kadar kullandı. Ekim 1834’te eski çubuklar Lordlar Kamarası’nın altındaki sobalarda yakılırken bacalar aşırı ısındı; çıkan yangın Orta Çağ’dan kalma Westminster Sarayı’nın büyük bölümünü yok etti. Bugün orada duran ve Big Ben’in saat kulesini de barındıran bina, yerine yapıldı. Çentikli sayı çubukları başka pek çok yerde de kullanıldı; Türkçedeki “çetele tutmak” deyimi de bu alışkanlıktan kalmadır.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Tally stick

İlgili kaynak: Muhasebe

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

Azimİş Dünyası

Çift taraflı kayıt sisteminde her işlem aynı anda iki hesaba yazılır: birine borç, ötekine alacak olarak. İki tarafın toplamı her zaman eşit olması gerektiğinden, tutmayan bir hesap bir yerde yanlış kayıt yapıldığını ele verir.

Diyelim ki bir dükkân 100 florinlik malı peşin alıyor: stok hesabı 100 artar, kasa hesabı 100 azalır ve defter yine denk kalır. Yöntem, Orta Çağ’ın sonlarında İtalyan tüccarların uygulamalarından doğdu. Bugüne ulaşan en eski eksiksiz örnek, Amatino Manucci’nin Floransalı bir şirket için 1299–1300’de tuttuğu defterdir. Leonardo da Vinci’nin dostu olan Fransisken rahip ve matematikçi Luca Pacioli, 1494’te Venedik’te basılan bir ders kitabında yöntemi ayrıntılı biçimde anlattı. Bu yüzden çoğu zaman “muhasebenin babası” diye anılır, ama yöntemi o icat etmedi. Denk bir defter dürüstlüğü kanıtlamaz, ama pek çok hatayı kolayca yakalatır. Şirket hesapları bugün de aynı mantıkla tutulur.

Double-entry bookkeepingKartı aç

MerakTicaret

Sekizinci yüzyıldan itibaren Sahra’yı aşan deve kervanları, Batı Afrika’yı Kuzey Afrika’ya ve Akdeniz’e bağladı. Kuzeye altın, güneye tuz taşındı; kitaplar, âlimler ve fikirler de iki yönde yol aldı.

Develer MS ilk yüzyıllarda Sahra’ya yayılınca çölü geçmek mümkün hâle geldi; kuyular ve vahalar arasında günlerce susuz yürüyebiliyorlardı. Taghaza gibi çöl madenlerinden kesilen tuza, altını bol ama tuzu az olan Batı Afrika savanında büyük talep vardı; Gana, Mali ve Songhay imparatorluklarının altını da Akdeniz’deki darphanelere ulaşıyordu. Kervanlar binlerce deveden oluşabiliyordu. Bu ticaretle zenginleşen Timbuktu, 14. yüzyıldan itibaren Sankore gibi camilerin çevresinde gelişen bir İslam ilim merkezine dönüştü; kütüphanelerindeki binlerce el yazması günümüze ulaştı. Aynı yollar, köleleştirilmiş Afrikalıları da çölün kuzeyine taşıdı.

Trans-Saharan tradeKartı aç

MerakTicaret

1565’ten 1815’e kadar Manila kalyonları denen İspanyol gemileri, Filipinler’deki Manila ile Meksika’daki Acapulco arasında Pasifik’i geçti. Doğuya Asya ipeği, porseleni ve baharatı taşıyan kalyonlar, Amerikan gümüşüyle geri döndü.

Genellikle her yönde yılda yalnızca bir ya da iki kalyon sefer yapardı. Acapulco’dan batıya yolculuk alize rüzgârlarıyla üç ay kadar sürerdi. Dönüşte ise gemiler batı rüzgârlarını yakalamak için çok kuzeyden dolaşmak zorundaydı ve yolculuk dört ila altı ay sürebilirdi; iskorbüt ve fırtınalar pek çok denizcinin canına mal oldu. Bugünkü Bolivya’daki Potosí ile Meksika’daki Zacatecas madenlerinden çıkan gümüşün büyük bölümü, ekonomisi giderek gümüşe dayanan Çin’e gitti. Meksika’ya ulaşan Çin porseleni, Puebla kentinin mavi-beyaz Talavera seramiklerini etkiledi; Manila da Çinli, İspanyol, Filipinli ve Japon tüccarların buluştuğu bir kente dönüştü. Rotanın 250 yıllık tarihinde onlarca kalyon battı.

Manila galleon tradeKartı aç

AzimTicaret

1602’de kurulan Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (VOC), yatırımı, deniz taşımacılığını, askerî gücü ve sömürge ticaretini bir araya getirerek tarihin ilk küresel şirketlerinden biri oldu.

Hollanda Genel Meclisi, VOC’ye Ümit Burnu’nun doğusundaki Hollanda ticaretinde 21 yıllık bir tekel verdi. Bununla da kalmadı, normalde yalnızca devletlerin sahip olduğu yetkileri de tanıdı: Şirket kale kurabiliyor, ordu besleyebiliyor, savaş açabiliyor, antlaşma imzalayabiliyor ve para basabiliyordu. Sermaye toplamak için halka hisse sattı; bu hisselerin Amsterdam’da alınıp satılması, onu hisseleri serbestçe el değiştiren ilk şirketlerden biri yaptı. Asya’daki merkezi Batavia’dan, yani bugünkü Cakarta’dan baharat ticaretine hâkim oldu ve bunu çoğu zaman zor kullanarak yaptı: 1621’de muskat ticaretini ele geçirmek için Banda Adaları halkının büyük bölümünü öldürdü ya da sürdü. En güçlü döneminde on binlerce kişi çalıştırıyordu. Borçlar ve yolsuzluk şirketin sonunu getirdi; VOC 1799’da feshedildi.

Dutch East India CompanyKartı aç

AzimTicaret

12. ve 13. yüzyıllarda Fransa’nın kuzeydoğusundaki Champagne bölgesinde her yıl kurulan altı panayır, Avrupa ticaretinin başlıca buluşma yerlerindendi. Flaman kumaşı burada İtalyan tüccarlarla, Akdeniz baharatıyla, kredi ve para değişimiyle buluşuyordu.

Panayırlar dört kasaba arasında dönerdi: Lagny, Bar-sur-Aube, Provins ve Troyes. Her biri birkaç hafta sürdüğü için hepsi birlikte yılın büyük bölümünü kaplardı. Champagne kontları yollarda tüccarların güvenliğini sağlıyor, panayır görevlileri de sözleşmelerin uygulanmasını gözetip borcunu ödemeyenleri cezalandırıyordu. Böylece uzak kentlerden gelen, birbirini tanımayan tüccarlar birbirine güvenebiliyordu. Hesaplar çoğu zaman kâğıt üzerinde görülürdü: Bir panayırda biriken borçlar panayırın sonunda kapatılır ya da bir sonrakine devredilirdi. Bu, modern bankacılığa doğru atılmış erken bir adımdı. Panayırlar 14. yüzyılın başında geriledi. Champagne, 1284’te bölgenin vârisi Jeanne’ın ileride IV. Philippe olacak veliahtla evlenmesiyle Fransız tacına geçmişti; ardından kraliyet vergileri arttı, savaş Flaman ticaretini sekteye uğrattı ve İtalyan gemileri doğrudan Brugge’ye gitmeye başladı.

Champagne fairsKartı aç

Sıradaki kartPoliçe, başka bir şehirdeki birine belirli bir tutarı, çoğu zaman başka bir para birimiyle ödemesini bildiren yazılı bir emirdi. Orta Çağ’da İtalyan tüccarların geliştirdiği bu belge sayesinde, ağır ve kolay çalınan sikkeler taşımadan Avrupa’nın dört bir yanında ticaret yapılabiliyordu.Devam et →