Arşimet’in vidası, eğik bir borunun içinde dönen sarmal bir kanatla suyu yukarı taşır: Her dönüşte bir miktar su kanatların arasına hapsolur ve yukarı ilerler. Alet 2.200 yılı aşkın bir süre önce yazıya geçirildi ve bugün de tarla sulamada, arazi kurutmada ve atık su pompalamada kullanılıyor.

Archimedes’ screw

Kartın devamı

Geleneğe göre bu aleti MÖ 3. yüzyılda Siraküzalı Yunan matematikçi Arşimet icat etti, ama bu kesin değildir. Benzer vidalar Mısır’da daha önce de kullanılmış olabilir. Tarihçi Stephanie Dalley ise Asur kralı Sanherib’in MÖ 7. yüzyılda Ninova’daki bahçelerini tunç vidalarla suladığını ileri sürer. Bilinen ünlü bir erken örnek, Siraküza Kralı II. Hieron için yapılan dev gemi Syracusia’dır: Antik bir anlatıya göre geminin dibine biriken suyu tek bir adam böyle bir vidayla boşaltabiliyordu. Aynı alet bugün ters yönde de çalışıyor: Yukarıdan akan su vidayı döndürüyor ve küçük hidroelektrik santrallerinde elektrik üretiliyor.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Archimedes’ screw

İlgili kaynak: Arşimet'in vidası

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakMühendislik

Kehriz (Farsça kanat), eski İran’da geliştirilmiş bir yeraltı kanalıdır: Tepelerin eteğindeki yeraltı suyunu yalnızca yerçekimiyle tarlalara ve kasabalara ulaştırır. Yukarıdan bakınca kurak toprak boyunca sıralanmış kuyu ağızları gibi görünür.

Yapımı bir “ana kuyu” ile başlar: Bu kuyu yeraltı suyunun bulunduğu derinliğe kadar kazılır. Ardından yüzeye doğru çok hafif eğimli bir tünel açılır; böylece su kanalı aşındırmadan akar. Güzergâh boyunca açılan dikey kuyular, işçilerin toprağı dışarı çıkarmasını, tünele hava girmesini ve sonradan temizlik yapılmasını sağlar. İran’ın doğusundaki Gonabad’da bulunan ve MÖ 700-500 yılları arasına tarihlenen Kasabe kehrizinin ana kuyusu 360 metreden derindir, kanallarının toplam uzunluğu 33 kilometreyi bulur ve hâlâ su taşır. UNESCO 2016’da İran’daki on bir kehrizi birlikte Dünya Mirası Listesi’ne aldı; hem mühendisliği hem de suyun hakça paylaşılmasına dair eski gelenekleri tanıdı.

Qanat water systemsKartı aç

MerakMimarlık

Angkor, 9. ile 15. yüzyıllar arasında bugünkü Kamboçya’da Khmer İmparatorluğu’nun başkentiydi. Kentin dev rezervuarları, hendekleri ve kanalları muson yağmurlarını biriktirir, suyu yaklaşık 1.000 kilometrekareye yayılan kent alanında dolaştırırdı.

En büyük rezervuarlara baray denir; toprak setlerle çevrili dev dikdörtgenlerdir. 11. yüzyılda yapılan Batı Baray yaklaşık sekize iki kilometre boyutundadır ve bugün hâlâ su tutar. Angkor Vat’ı çevreleyen hendek gibi su yapıları, Hindu ve Budist evren tasavvurundaki kutsal dağı ve onu saran okyanusları canlandıran tapınakları çerçeveliyordu. 2007’de yayımlanan radar ve hava araştırmaları ile 2012’de ormanın altını görebilen havadan lazer taramaları (lidar), en az 1.000 kilometrekarelik bir alanda yolları, kanalları ve ev tümseklerini ortaya çıkardı. Bu, bilinen en büyük sanayi öncesi yerleşimdir. Barayların pirinç tarlalarını ne ölçüde suladığı hâlâ tartışılıyor. Ağaç halkaları, 14. ve 15. yüzyıllarda uzun kuraklıkların şiddetli musonlarla bölündüğünü gösteriyor; bu aşırılıklar su ağına zarar verdi ve büyük olasılıkla Angkor’un gerilemesinde rol oynadı.

Angkor hydraulic systemKartı aç

MerakMühendislik

Güney Fransa’daki Pont du Gard, 48,8 metre yüksekliğinde, üç katlı bir Roma köprüsüdür. Nîmes kentine su taşıyan kanalı Gardon Nehri’nin üzerinden geçirmek için yapıldı ve suyun yalnızca yerçekimiyle akabilmesi için gereken çok hafif eğimi korur.

Su kanalı Uzès yakınlarındaki bir kaynaktan Nîmes’e kadar yaklaşık 50 kilometre uzanıyordu; buna karşın bütün yol boyunca yalnızca 12,6 metre kadar alçalıyordu. Bu, kilometre başına ortalama 25 santimetre demektir. Köprünün alt kemerleri nehrin üzerinden geçer, en üstteki küçük kemer dizisi de üstü kapalı su kanalını taşır. Ayakta kalan en yüksek Roma su kemeri köprüsüdür. Tarihçilerin çoğu onu MS 1. yüzyıla, belki de İmparator Claudius dönemine tarihlendirir. Su kanalı 6. yüzyıl dolaylarında kullanılmaz hâle gelince köprü yüzyıllarca yol geçidi olarak kullanıldı; arabalar geçebilsin diye ikinci katın ayaklarının bir kısmı oyuldu. III. Napolyon 1850’lerde kapsamlı bir onarım yaptırdı; UNESCO köprüyü 1985’te Dünya Mirası Listesi’ne aldı.

Pont du GardKartı aç

MerakMühendislik

İran’daki Şuştar Tarihî Su Sistemi, Karun Nehri üzerinde bentlerden, köprülerden, tünellerden, kanallardan ve değirmenlerden oluşan bir ağdır; büyük bölümü MS 3. yüzyılda yapıldı. Tarlaları suladı, kente su verdi ve değirmenleri döndürdü.

Rivayete göre Şuştar’daki ilk kanallar MÖ 5. yüzyılda Pers kralı I. Darius döneminde açıldı; ama sistemin asıl yapıları Sasani İmparatorluğu’ndan kalmadır. Karun Nehri’ni yaklaşık 500 metre boyunca kesen Bend-i Kayser’i (Kayser’in Bendi), Sasani hükümdarı I. Şapur’un 260’ta Roma İmparatoru Valerianus’u yenmesinden sonra esir alınan Romalı askerlerin yaptığı söylenir. Bent nehrin seviyesini yükseltir, suyu kanallara ve kayaya oyulmuş tünellere yönlendirirdi. Su, değirmenleri döndürüp tarlaları suladıktan sonra bir dizi çağlayanla kentin altındaki bir havuza dökülürdü. On üç bent, köprü ve öteki yapı tek bir sistem gibi çalışıyordu. UNESCO, sistemi 2009’da Dünya Mirası listesine aldı.

Shushtar Historical Hydraulic SystemKartı aç

AzimMühendislik

Bessemer yöntemi, erimiş demirin içinden hava üfleyerek çelik üretir: hava, demirdeki fazla karbonu ve öteki safsızlıkları yakar. Henry Bessemer’in 1856’da patentini aldığı yöntem, çeliği demiryolu, köprü ve gemi yapımında kullanılacak kadar ucuzlattı.

Bessemer’in konvertörü, içi ateşe dayanıklı tuğlayla kaplı, armut biçimli büyük bir kaptı. Alttan üflenen hava karbonu, silisyumu ve manganezi yakıyor, bu yanma o kadar ısı çıkarıyordu ki demir dışarıdan yakıt eklenmeden erimiş kalıyordu. Üç ila beş ton demir 10–20 dakikada çeliğe dönüşebiliyordu; aynı iş daha önce en az bir tam gün ısıtma, karıştırma ve yeniden ısıtma gerektiriyordu. İlk yöntem fosforu gideremediği için yalnızca az bulunan, fosforu düşük cevherlerle işe yarıyordu. 1878’de Sidney Gilchrist Thomas ile kuzeni Percy Gilchrist, içi kireçtaşı türü bazik bir astarla kaplı konvertörü geliştirince bu engel kalktı. Çeliğin tonu yaklaşık 40 sterlinden 6–7 sterline düştü.

Bessemer processKartı aç

Sıradaki kartTacoma Narrows Köprüsü, ABD’nin Washington eyaletinde, açılışından yalnızca dört ay sonra, 7 Kasım 1940’ta çöktü: Saatte yaklaşık 64 kilometre hızla esen rüzgâr, köprünün hafif ve esnek yol kısmını kopana dek büktü. Bu felaket, mühendislerin uzun köprüleri rüzgâra karşı tasarlama biçimini değiştirdi.Devam et →

Kartın devamı

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Buradan devam edebilirsiniz.

Kehriz (Farsça kanat), eski İran’da geliştirilmiş bir yeraltı kanalıdır: Tepelerin eteğindeki yeraltı suyunu yalnızca yerçekimiyle tarlalara ve kasabalara ulaştırır. Yukarıdan bakınca kurak toprak boyunca sıralanmış kuyu ağızları gibi görünür.

Angkor, 9. ile 15. yüzyıllar arasında bugünkü Kamboçya’da Khmer İmparatorluğu’nun başkentiydi. Kentin dev rezervuarları, hendekleri ve kanalları muson yağmurlarını biriktirir, suyu yaklaşık 1.000 kilometrekareye yayılan kent alanında dolaştırırdı.

Güney Fransa’daki Pont du Gard, 48,8 metre yüksekliğinde, üç katlı bir Roma köprüsüdür. Nîmes kentine su taşıyan kanalı Gardon Nehri’nin üzerinden geçirmek için yapıldı ve suyun yalnızca yerçekimiyle akabilmesi için gereken çok hafif eğimi korur.

İran’daki Şuştar Tarihî Su Sistemi, Karun Nehri üzerinde bentlerden, köprülerden, tünellerden, kanallardan ve değirmenlerden oluşan bir ağdır; büyük bölümü MS 3. yüzyılda yapıldı. Tarlaları suladı, kente su verdi ve değirmenleri döndürdü.

Bessemer yöntemi, erimiş demirin içinden hava üfleyerek çelik üretir: hava, demirdeki fazla karbonu ve öteki safsızlıkları yakar. Henry Bessemer’in 1856’da patentini aldığı yöntem, çeliği demiryolu, köprü ve gemi yapımında kullanılacak kadar ucuzlattı.