1802’de başlayan Büyük Trigonometrik Ölçüm, Hindistan’ı baştan sona ölçerken, sonradan Everest adını alacak Tepe XV’in o dönem bilinen en yüksek dağ olduğunu ortaya çıkardı. Ölçüm ekipleri bunu dağa hiç yaklaşmadan, ovadaki uzak istasyonlardan açı ölçerek hesapladı.

Great Trigonometrical Survey

Kartın devamı

Ölçümü Doğu Hindistan Şirketi subayı William Lambton başlattı ve iş ancak 1871’de bitti; çıkan haritalar bilimin yanı sıra İngiliz yönetimine de hizmet etti. 1852’de ölçümün Kalküta bürosunda hesapları yöneten matematikçi Radhanath Sikdar, Tepe XV için yapılmış altı ayrı gözlemi birleştirdi ve bu zirvenin bilinen en yüksek dağ olduğunu buldu: tam 29.000 fit, yani 8.839 metre. Anlatılana göre ölçüm şefi Andrew Waugh, bu sayı yuvarlanmış bir tahmin gibi görünmesin diye iki fit ekledi ve 1856’da yüksekliği 29.002 fit olarak duyurdu. Waugh, dağa kendisinden önceki şef George Everest’in adının verilmesini önerdi; oysa Tibetliler dağa çoktan Chomolungma diyordu. Everest’in bugünkü resmî yüksekliği 8.848,86 metredir.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Great Trigonometrical Survey

İlgili kaynak: Great Trigonometrical Survey

Mobil uygulamayı indir Kartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

MerakBilim

Struve Jeodezi Arkı, Norveç’ten Karadeniz’e uzanan 2.820 kilometrelik bir ölçüm noktaları zinciridir. 1816 ile 1855 arasında bu zincir boyunca kuzeyden güneye uzun bir hat ölçüldü ve Dünya’nın büyüklüğü ile biçimi o güne dek görülmemiş bir doğrulukla hesaplandı.

Ölçümü, Alman asıllı gökbilimci Friedrich Georg Wilhelm Struve yönetti. Struve, bugün Estonya’da bulunan Tartu’daki (o zamanki adıyla Dorpat) gözlemevinin müdürüydü; zincirin ilk noktası hâlâ bu gözlemevinde durur. Yöntemin adı nirengidir: önce bir taban çizgisi çok titizlikle ölçülür, sonra uzaktaki tepeler ve kuleler arasındaki açılar ölçülerek öteki bütün uzaklıklar hesaplanır. Zincir 258 ana üçgenden ve 265 ölçüm noktasından oluşur; Norveç’teki Hammerfest’ten Ukrayna’da Karadeniz’e yakın bir noktaya kadar iner. Kurulduğunda yalnızca üç devletten geçiyordu: Norveç, İsveç ve Rus İmparatorluğu. Bugün on ülkeden geçer. 1858’de yayımlanan sonuçlara göre Dünya kutuplarda yaklaşık 294’te 1 oranında basıktır; bugün kabul edilen değer 298’de 1’dir. UNESCO, ölçüm noktalarından 34’ünü 2005’te Dünya Mirası listesine aldı.

Struve Geodetic ArcKartı aç

MerakMühendislik

Roma betonuyla yapılmış limanlar, kubbeler ve su kemerleri iki bin yıldır ayakta. Betonun içindeki küçük beyaz kireç topakları bunun nedenlerinden biri: Bir çatlağa su sızdığında bu topaklardaki kalsiyum yeni kristaller oluşturup çatlağı kapatabiliyor.

Bu beyaz topaklar uzun süre özensiz karıştırmanın izi sayıldı. 2023’te Science Advances dergisinde yayımlanan ve MIT’den Admir Masic’in ekibinin yaptığı bir çalışma başka bir açıklama getirdi. Çalışmaya göre Romalılar, tepkimeye çok yatkın bir kireç türü olan sönmemiş kireci doğrudan karışıma katıyordu; kireç tepkimeye girerken karışımı ısıtıyordu. “Sıcak karıştırma” denen bu yöntem topakları geride bırakıyordu. Ekip fikri sınamak için aynı yöntemle beton yaptı, betonu çatlattı ve çatlaklardan su geçirdi. Yaklaşık iki hafta içinde çatlaklar kapandı; sönmemiş kireç katılmadan yapılan örnekte ise kapanmadı. Karışıma katılan Napoli Körfezi’nin volkanik külü de betonu güçlendiriyordu. Jeolog Marie Jackson’ın yönettiği bir ekip ise 2017’de Roma liman duvarlarında başka bir süreç buldu: Duvarlara sızan deniz suyu volkanik külle tepkimeye giriyor ve betonu güçlendiren nadir mineraller oluşturuyor.

Roman concreteKartı aç

MerakMühendislik

Tacoma Narrows Köprüsü, ABD’nin Washington eyaletinde, açılışından yalnızca dört ay sonra, 7 Kasım 1940’ta çöktü: Saatte yaklaşık 64 kilometre hızla esen rüzgâr, köprünün hafif ve esnek yol kısmını kopana dek büktü. Bu felaket, mühendislerin uzun köprüleri rüzgâra karşı tasarlama biçimini değiştirdi.

Köprü açıldığı günden itibaren rüzgârda öyle çok sallandı ki halk ona “Dörtnala Koşan Gertie” (Galloping Gertie) lakabını taktı. Son sabah aşağı yukarı dalgalanma, şiddetli bir burulmaya dönüştü; yerel bir fotoğrafçı dükkânının sahibi bu anları filme aldı. Kimse ölmedi; yolda kalan bir arabadaki köpek ise kurtarılamadı. Çöküş sık sık rezonansla açıklanır, ama mühendisler bugün bunu “aeroelastik çırpınma” (flutter) olarak tanımlar: Burulan köprü ile rüzgâr birbirine enerji aktararak hareketi büyüttü. İnceleme kurulunda aerodinamikçi Theodore von Kármán da vardı. 1950’de açılan yeni köprüde rüzgârın içinden geçebildiği derin, kafes kirişli bir yapı kullanıldı; uzun köprülerin rüzgâr tünelinde sınanması da standart hâle geldi.

Tacoma Narrows BridgeKartı aç

MerakTarih

Amerika’nın yerli çiftçileri mısır, fasulye ve kabağı aynı tarlada birlikte eker. Birbirinin büyümesine yardım eden bu üç bitkiye “Üç Kız Kardeş” denir.

Bu üç bitki ilk olarak Mezoamerika’da, yani bugünkü Meksika ve Orta Amerika’da evcilleştirildi: Önce, yaklaşık 10.000 yıl önce kabak, sonraki binlerce yıl içinde de mısır ve fasulye. Üçünü birlikte ekmek zamanla Kuzey Amerika’nın büyük bölümüne yayıldı. Her bitkinin bir görevi vardır. Mısır sapı, tırmanan fasulyeye sırık olur; fasulye köklerindeki küçük yumrularda yaşayan bakteriler havadaki azotu bitkilerin kullanabileceği hâle getirip toprağı zenginleştirir; kabağın geniş yaprakları da toprağı gölgeleyip nemini korur ve yabani otları bastırır. Kuzeydoğudaki Haudenosaunee (İrokua) halkının anlatılarında bu bitkiler, ancak birlikteyken gelişen üç kız kardeştir. Modern bir deney, bu geleneksel karışık ekimin, bitkilerin her birini tek başına ekmekten daha fazla besin enerjisi ve protein verdiğini gösterdi.

Smithsonian Folklife FestivalKartı aç

AzimBilim

Srinivasa Ramanujan, Madras’ta kâtip olarak çalışan ve matematiği büyük ölçüde kendi kendine öğrenmiş bir gençti. 1913’te Cambridge’deki matematikçi G. H. Hardy’ye kendi bulduğu sonuçlarla dolu bir mektup yolladı; bir yıl sonra da Hardy’yle çalışmak için İngiltere’ye gitti.

Madras’taki matematikçiler onun yeteneğini daha önce fark etmiş, Hindistan’dan ayrılmadan önce yazılarını yayımlamasına ve destek bulmasına yardım etmişti. Cambridge’de Hardy’yle yakın çalışan Ramanujan, tam sayıları inceleyen sayılar kuramında ve sonsuz serilerde çarpıcı sonuçlar elde etti. Hardy bu ortaklığı sonradan hayatının tek romantik olayı diye anlattı. Ramanujan 1918’de Royal Society üyeliğine seçildi. İngiltere’de sağlığı bozuldu; 1919’da Hindistan’a döndü ve ertesi yıl, 32 yaşında öldü. Kanıtsız yazılmış sonuçlarla dolu defterleri matematikçileri onlarca yıl uğraştırdı; bazı fikirleri bugün hâlâ kullanılıyor.

History of mathematicsKartı aç

Sıradaki kartAmerikalı jeolog Marie Tharp, gemilerin topladığı derinlik ölçümlerinden Atlantik Okyanusu tabanının ilk ayrıntılı haritalarını çizdi. 1950’lerin başında, okyanusun altındaki Orta Atlantik Sırtı’nın tam ortası boyunca uzanan derin bir vadi buldu. Bu, deniz tabanının iki yana doğru açıldığının güçlü bir kanıtıydı.Devam et →