Ikigai Daily
Menü
MerakÖykü

Amerikalı jeolog Marie Tharp, gemilerin topladığı derinlik ölçümlerinden Atlantik Okyanusu tabanının ilk ayrıntılı haritalarını çizdi. 1950’lerin başında, okyanusun altındaki Orta Atlantik Sırtı’nın tam ortası boyunca uzanan derin bir vadi buldu. Bu, deniz tabanının iki yana doğru açıldığının güçlü bir kanıtıydı.

Marie Tharp

BilimOkyanusBiyografi

Kartın devamı

Tharp, 1948’de Columbia Üniversitesi’ne bağlı Lamont Jeoloji Gözlemevi’nde çalışmaya başladı. Kadınların araştırma gemilerinde çalışmasına izin verilmediği için yaklaşık yirmi yıl boyunca meslektaşı Bruce Heezen denizde yankı iskandiliyle derinlik ölçtü, Tharp da bu verileri karada kesitlere ve haritalara dönüştürdü. 1952’de, karadaki her sıradağdan daha uzun olan su altı sıradağı Orta Atlantik Sırtı’nın doruğu boyunca uzanan V biçiminde bir vadi fark etti ve bunu deniz tabanının iki yana çekildiği bir yarık olarak yorumladı. Heezen, o dönem tartışmalı olan kıtaların kayması fikrini desteklediği için bunu önce “kız dedikodusu” diye küçümsedi. Su altı depremlerini gösteren ayrı bir harita vadiyle neredeyse birebir örtüşünce fikrini değiştirdi. İkili, Avusturyalı ressam Heinrich Berann ile birlikte 1977’de Dünya Okyanus Tabanı haritasını yayımladı.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

Kaynak: Marie Tharp

İlgili kaynak: Marie Tharp
Mobil uygulamayı indirKartlar nasıl hazırlanıyor?

İlgili kartlar

Benzer konulardaki kartlara göz atın.

AzimTarih

Ernest Shackleton’ın gemisi Endurance, 1915’te Antarktika’daki Weddell Denizi’nde buzların arasında ezilerek battı. Mürettebat aylarca sürüklenen buzların üstünde kamp kurdu; Shackleton yardım getirmek için açık bir filikayla 1.300 kilometre yol aldı ve 28 kişinin hepsi kurtuldu. Enkaz 2022’de, neredeyse bozulmadan bulundu.

Endurance Weddell Denizi’nde buzlara sıkışıp ezildikten sonra mürettebat, sürüklenen buz kütlelerinin üstünde kamp kurdu; ardından üç filikayla Antarktika Yarımadası açıklarındaki çıplak Elephant Adası’na geçti. Shackleton beş arkadaşıyla James Caird adlı filikaya binip yaklaşık 1.300 kilometre yol alarak Güney Georgia Adası’na ulaştı. Ardından yanına Frank Worsley ile Tom Crean’i alıp adanın dağlarını yürüyerek aştı, bir balina istasyonuna vardı ve geride kalanların kurtarılmasını örgütledi. Elephant Adası’nda bekleyen 22 kişi 30 Ağustos 1916’da kurtarıldı. Endurance22 seferi Mart 2022’de enkazı Weddell Denizi’nin 3.008 metre derinliğinde, şaşırtıcı ölçüde sağlam buldu.

Endurance expeditionKartı aç
MerakBiyografi

Amerikalı biyolog Ernest Everett Just, döllenme anında yumurta hücresinin yüzeyinin hızla değiştiğini ve fazladan spermin girmesini engellemeye yardım ettiğini gösterdi. Deniz kestaneleri gibi deniz canlılarıyla çalışan Just, hücrelerin doğal ortamlarına olabildiğince yakın koşullarda incelenmesi gerektiğini savundu.

Just, 1907’den ölümüne dek Washington’daki Howard Üniversitesi’nde ders verdi; yaklaşık yirmi yaz boyunca Massachusetts’teki Woods Hole Deniz Biyolojisi Laboratuvarı’nda çalıştı. Deniz canlılarının yumurtalarıyla çalışırken gösterdiği titizlik onu aranan bir uzman yaptı. Bugün “polispermiye karşı hızlı engel” denen olayı, yani ikinci bir spermin yumurtaya girmesini önleyen ani değişimi o tanımladı. 1915’te ABD’deki sivil haklar örgütü NAACP’nin verdiği Spingarn Madalyası’nın ilk sahibi oldu. Irkçılık yüzünden ABD’nin büyük araştırma üniversitelerinde kadro bulamayınca 1929’dan itibaren giderek daha çok Avrupa’da çalıştı: Napoli’deki Stazione Zoologica’da, Berlin’deki Kaiser Wilhelm Enstitüsü’nde, daha sonra da Fransa’da Roscoff’ta. 1939’da yayımlanan The Biology of the Cell Surface (Hücre Yüzeyinin Biyolojisi) adlı kitabında, gelişimi yalnızca çekirdeğin değil hücrenin dış katmanının da yönlendirdiğini savundu. 1941’de öldü.

Ernest Everett JustKartı aç
MerakUzay

John Glenn 1962’deki uçuşundan önce, elektronik bilgisayarın yaptığı yörünge hesaplarını NASA matematikçisi Katherine Johnson’ın elle kontrol etmesini istedi. Johnson rakamların doğru olduğunu söylerse uçmaya hazır olduğunu belirtti. Glenn, Dünya’nın çevresinde dolanan ilk Amerikalı oldu.

Johnson 1953’ten itibaren Virginia’daki Langley araştırma merkezinde, önce NASA’nın öncülü NACA’da, sonra NASA’da çalıştı. İşe, hesapları elle yapan ve çoğu kadınlardan oluşan “insan bilgisayarlar” arasında, siyahi matematikçilerin ayrı tutulduğu West Area Computing biriminde başladı. Alan Shepard’ın 1961’deki uçuşunun rotasını hesapladı, Glenn’in yörüngesini doğruladı, ardından Apollo 11’in Ay yolculuğu üzerinde çalıştı. 1970’te Apollo 13 arızalanınca hazırladığı yedek prosedürler ve çizelgeler mürettebatın sağ salim dönmesine yardım etti. 1986’da emekli oldu, 2015’te Başkanlık Özgürlük Madalyası’nı aldı; 2016’da yayımlanan Gizli Sayılar kitabı ve filmiyle geniş kitlelerce tanındı. 2020’de 101 yaşında öldü.

NASAKartı aç
MerakBiyografi

İngiliz asıllı Amerikalı astronom Cecilia Payne, 1925’teki doktora tezinde yıldızların Dünya’dan farklı olarak büyük ölçüde hidrojen ve helyumdan oluştuğunu gösterdi. Bu sonuca, renklerine ayrılmış yıldız ışığını, sıcaklığın atomlardan nasıl elektron kopardığını açıklayan yeni fizik bilgisiyle okuyarak ulaştı.

O dönemde astronomlar yıldızların aşağı yukarı Dünya ile aynı maddelerden oluştuğunu düşünüyordu. Harvard Gözlemevi’nde çalışan Payne, yıldız tayfları, yani renklerine ayrılmış yıldız ışığı arasındaki farkların bileşimden değil, esas olarak sıcaklıktan kaynaklandığını ve hidrojenin beklenenden kat kat bol olduğunu gösterdi. Dönemin önde gelen Amerikalı astronomu Henry Norris Russell bu sonucu akla yatkın bulmadı; Payne de yayımlanan tezinde kendi hidrojen oranı için “neredeyse kesinlikle gerçek değil” diye yazdı. Dört yıl sonra Russell başka yollardan aynı sonuca ulaştı ve Payne’in çalışmasını teslim etti. Astronomlar Otto Struve ve Velta Zebergs, onun tezini sonradan astronomide yazılmış en parlak doktora tezi olarak niteledi. Payne, 1956’da Harvard Sanat ve Bilim Fakültesi’nde profesörlüğe yükselen ilk kadın oldu.

Cecilia Payne-GaposchkinKartı aç
MerakBiyografi

Henrietta Swan Leavitt 1912’de, düzenli aralıklarla parlayıp sönen Sefeid yıldızlarında bir kural buldu: yıldız gerçekte ne kadar parlaksa, döngüsü o kadar uzun sürüyordu. Bu kural Sefeidleri gökyüzünün cetveli yaptı; döngüyü ölçen gökbilimci, yıldızın ne kadar uzakta olduğunu hesaplayabilir.

Leavitt 1893’te Harvard Gözlemevi’ne, önce gönüllü olarak, fotoğraf plakalarındaki yıldızları düşük ücretle ölçen ve “hesaplayıcılar” (computers) diye anılan kadınlardan biri olarak katıldı. Bütün yıldızları bize aşağı yukarı aynı uzaklıkta bulunan iki küçük galaksiyi, Macellan Bulutları’nı inceledi ve 1.777 değişen yıldızı kataloğa geçirdi. Bu yıldızlar aynı uzaklıkta olduğu için daha parlak görünen bir Sefeid gerçekten de daha parlaktı; parlaklıkla döngü süresi arasındaki bağ böyle ortaya çıktı. Başka gökbilimciler yakındaki birkaç Sefeidin uzaklığını ölçünce kural her yerde kullanılabilir hâle geldi. Edwin Hubble 1920’lerde bu kuralla Andromeda bulutsusunun Samanyolu’nun çok dışında olduğunu gösterdi. Leavitt, çalışmasının önemi geniş çevrelerce anlaşılmadan, 1921’de öldü.

Henrietta Swan LeavittKartı aç
Sıradaki kartDanimarkalı sismolog Inge Lehmann, 1936’da deprem dalgalarını inceleyerek Dünya’nın çekirdeğinin iki bölümden oluştuğunu gösterdi: sıvı bir dış çekirdeğin içinde katı bir iç çekirdek vardır.Devam et →